اندیشه تعالی، متن متعالی / تحليل انقلاب قرن در گفت‎وگو با دکتر موسي نجفي

انقلاب اسلامي، نه مدرن است نه پست‎مدرن؛ زيرا اولين ويژگي مدرنيته و پست‎‌مدرنيته اين است که از عهد قديم خارج نمي‎شوند؛ زيرا آغشته با سکولاريسم هستند. در صورتي‎ که انقلاب اسلامي در هر سه مرحله جنبش‎‎ها، نظام سياسي و تمدن اسلامي، در عهد جديد است و يک حلقه تکاملي را کامل مي‎کند و در همه موارد، ديني است.

کد خبر: ۱۱۶۸۳۵۴

تاریخ: ۱۹ بهمن ۱۳۹۲ - ۱۳:۲۱

دکتر موسي نجفي، با دفاع از پايان‎نامه‎ «مراتب ظهور فلسفه سياست در متون فرهنگ و تمدن اسلام» در سال 1379 از پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، دکتراي علوم سياسي دريافت کرد و هم‎اکنون رئيس پژوهشکده فرهنگ، انقلاب و تمدن اسلامي اين پژوهشگاه است که برگزارکننده دوره‎‎هاي دکتراي تخصصي است. براي پي بردن به مهم‎ترين دغدغه‎‎هاي نجفي، کافي است تا هدف تاسيس اين پژوهشکده را بدانيم: «نسبت فرهنگ و انقلاب اسلامي با تمدن، اگرچه مي‎تواند به معناي بررسي تمدن اسلامي در گستره تاريخ گذشته باشد اما بيش و پيش از آن هدف اين پژوهشکده تعيين چشم‎انداز‎هاي آينده تمدن اسلامي با تکيه بر آرمان‎‎هاي انقلاب اسلامي است». نجفي به‎عنوان نظريه‎پرداز «نظريه تکوين و تکون هويت ملي ايرانيان» نيز شناخته مي‎شود، اما مصاحبه زير، پيرامون ديدگاه وي درمورد انقلاب اسلامي با عنوان نظريه «انديشه تعالي و من متعالي» انجام شده است.

در کتاب «انقلاب فرامدرن و تمدن اسلامي» به تعبير فلسفــه سياســي انقلاب اسلامي اشاره کرده‎ايد. منظورتان از اين تعبير چيست؟

بحث بنده در اينجا، بيشتر ناظر بر فلسفه سياسي است که مبتني بر فلسفه تاريخ است. البته انقلاب‎‎ها مي‎توانند پرسش‎‎هاي فلسفه سياسي را هم جواب دهند؛ مانند پرسش از مشروعيت يا از قدرت. يکي از اين پرسش‎ها، پرسش از حکومت ايده‎‎آل است و انقلاب‎‎ها هم با توجه به اينکه در مورد حکومت ايده‎آل سخن مي‎گويند، بايد پاسخي به آن بدهند و مي‎دهند. انقلابيون چرا انقلاب مي‎کنند؟ چون از وضع موجود ناراضي‎اند. اما چرا ناراضي‎اند؟ چون حکومت، ايده‎آل نيست و داراي اشکالاتي است. اينجا دو پرسش وجود دارد: بعضي از انقلاب‎ها، تا اين حد متوقف مي‎شوند و مي‎گويند وضع بد است و مي‎خواهند آن را تغيير دهند. اما برخي از انقلاب‎ها مي‎گويند نه، وضع فعلي بد است و وضع خوب اين‎‌چنين است. در مورد دوم، فلسفه سياسي هم نياز است که انقلاب اسلامي، واجد آن است؛ بنابراين هم به وضع گذشته انتقاد داشته و هم براي وضع ايده‎آل برنامه داشته است. البته همه انقلاب‎ها، فلسفه‌اي سياسي با اين گستردگي ندارند.

مثلا کدام انقلاب‎‎ها چنين فلسفه سياسي‌اي ‎ ندارند؟

انقلاب‎‎هاي بزرگ، مثل انقلاب فرانسه، روسيه يا انگليس دارند. در انقلاب‎‎هاي کوچک، روي مباني فلسفي حکومت ايده‎آل کار نشده است. مثلا در انقلاب مشروطه ايران، شکي نيست که فلسفه سياسي وجود داشته است، اما مشروطه‎خواهان نمي‎دانستند هدف از مشروطه چيست. براي همين در نوشتن قانون اساسي، دچار مشکل شدند يا در نهضت ملي شدن صنعت نفت، به‎طور مبهم مي‎دانستند که سلطه بيگانه وجود دارد، اما نمي‎دانستند آن فلسفه سياسي که با تکيه بر آن مي‎‎خواهند وضع فعلي را تغيير دهند چيست؛ لذا وقتي شاه از ايران فرار کرد، هيچ برنامه مدوني براي کشور نداشتند. از اين رو نمي‎توان گفت مشروطه به‎ هيچ وجه فلسفه سياسي نداشته، اما مسلما ناقص بوده است. در‎حالي‌‎که انقلاب اسلامي، فلسفه سياسي کاملي دارد.

اگر براساس مدل انقلاب فرامدرن، انقلاب اسلامي را در افق بيداري اسلامي ببينيم، مي‎توان با فلسفه سياسي به اين سه برش پرداخت. جنبش‎‎ها و نهضت‎ها، مدل نظام و مدل تمدن جديد اسلامي که در قسمت سوم فلسفه سياسي با فلسفه تاريخ پيوند مي‎خورد. در فلسفه سياسي غرب مثلا نظريه پايان تاريخ يا جنگ تمدن‎‎هاي هانتينگتون همين‎طور بوده است. اين‎ها نوعي فلسفه تاريخ‎ است که آينده جهان را براساس الگوي ليبرال ‎ـ ‎دموکراسي
تبيين مي‎کند. فلسفه سياسي هم نوعا همين کار را مي‎کند. بنابراين نمي‎توان قائل به فلسفه سياسي انقلاب اسلامي بود، اما هم‌چنان در افق فلسفه تاريخ،‎ قائل به‎نظريه‎‎هاي پايان تاريخ غرب يا قائل به يک عالم غيرديني بود که آن هم نظريه مهدويت است. البته مي‎توان گفت که مدل تمدن نوين اسلامي، دو مرحله دارد: قبل از عصر ظهور و عصر ظهور. اگر بتوان نظام سياسي اسلامي قبل از ظهور را ايجاد کرد، تمدن نوين اسلامي هم ايجاد مي‎شود. تمدن نوين اسلامي، مي‎تواند شکننده تمدن نوين غرب باشد و هم يکي از پيش‎زمينه‎‎هاي ظهور مهدويت تلقي گردد. البته ممکن است شکل تام تمدن اسلامي در عصر ظهور محقق شود.

شما در آثارتان اين مسئله را با بحث «اجمال و تفصيل» توضيح داده‎ايد؛ بدين‎صورت که نظام فعلي اسلامي مي‎تواند اجمال عصر مهدويت باشد که تفصيل مي‎يابد!

بله درست است. مي‎توان گفت فلسفه‎‎هاي سياسي مي‎توانند يا مبتني بر عهد قديم باشند يا مبتني بر عهد جديد. البته عهد قديم در اينجا، مدرنيته است. غربي‎‎ها مي‎گويند با آمدن پست‎‌مدرنيته، دوره مدرن گذشته و قديمي شده است. اما انقلاب اسلامي براساس عهد قديم رخ نداده، بلکه يک عهد جديد است. درباره اينکه عهد جديد چيست، برخي مانند ميشل فوکو معتقدند انقلاب اسلامي، اولين انقلاب پست‎‎مدرن عالم است، در‎حالي ‎که پست‎مدرن نيست؛ زيرا پست‌‎مدرن حتما و صرفا در افق مدرنيته متولد مي‎شود.

آيا مي‎توان وجه تمايز مدرنيته و پست‌‎مدرنيته با عهد جديد ديني را سکولاريسم دانست؟

بله دقيقا همين‎‌طور است. انقلاب اسلامي، نه مدرن است نه پست‎مدرن؛ زيرا اولين ويژگي مدرنيته و پست‎‌مدرنيته اين است که از عهد قديم خارج نمي‎شوند؛ زيرا آغشته با سکولاريسم هستند. در صورتي‎ که انقلاب اسلامي در هر سه مرحله جنبش‎‎ها، نظام سياسي و تمدن اسلامي، در عهد جديد است و يک حلقه تکاملي را کامل مي‎کند و در همه موارد، ديني است. از اين رو، تقابل ذاتي با نظام‎‎هاي وابسته به غرب و با نظام ليبرال‌دموکراسي موجود دارد. به‌همين دليل در هر سه مرحله بيداري اسلامي که منظور از آن، کل تاريخ بيداري اسلامي در يک قرن اخير است، دقيقا در مقابل انقلاب فرانسه، از هويت ملت‎‎هاي اسلامي دفاع کرده. بيداري اسلامي اساسا با حمله ناپلئون به مصر شروع شد. هرچند اين حرکت در ابتدا، سلبي بوده و امروزه ايجابي شده است.

آيا با انقلاب اسلامي، ايجابي شده است؟

خير در مشروطه هم ايجابي بوده، اما همان‎طور که گفتم، فلسفه‎‎هاي ايجابي‎اش کافي نبوده است. فلسفه‎‎هاي سياسي قبل، تغييردهنده وضع موجود بوده اما اين مسير با امام (ره) کامل‎تر شده است. لذا بدين معنا نيست که قبلا هم نظريه نداشته‎ايم. مثلا در مشروطه، مرحوم نائيني يا شيخ فضل‎الله نوري يا حاج‎آقا نورالله اصفهاني و بسياري ديگر، نظريه‎پردازي کرده‎اند اما در آن زمان، مدرنيته قدرتش بيشتر از امروز بوده و انقلاب مشروطه را در افق همان عهد مدرن تفسير کرده‎اند، در صورتي‎ که خودش هم مي‎توانسته يک بيداري اسلامي باشد.

در نظريه «انديشه تعالي و من متعالي»، تعبير انديشه تعالي و نسبت آن با انقلاب اسلامي تا حدودي روشن است. اما من متعالي در اين نظريه به چه معنا به‎کار رفته است؟

استاد مطهري معتقد است انقلاب‎ها، نظير انقلاب اکتبر 1917، ممکن است براي اقتصاد يا انگيزه بهبود وضع معيشت باشند يا گاهي نظير انقلاب فرانسه که براي آزادي بوده است، برخاسته از انگيزه‎‎هاي سياسي باشند و گاهي هم ممکن است برخي انقلاب‎ها، به‎منظور بهبود وضع عقيدتي و معنوي صورت بگيرند. گاهي هم ممکن است ترکيبي از اين سه باشند که مدل چهارم است. استاد مطهري معتقد است انقلاب اسلامي، هيچ‎کدام از اين‎ها نيست بلکه مدل پنجم يا به تعبير ديگر انقلابي استثنايي است. اما وجه استثنايي‎ بودن آن از کجاست؟ در اين مدل، انقلاب مي‎تواند براي بهبود وضع اقتصادي يا سياسي يا عقيدتي باشد، اما قيدي دارد و آن اينکه بايد در سايه اسلام باشد. نمي‎توان بهبود وضع اقتصادي يا سياسي را قبول کرد، اما گفت اسلام نباشد. من متعالي در اينجا خود را نشان مي‎دهد. بحثي مطرح است که آيا جامعه، روح دارد يا ندارد؟ استاد مطهري نظريه‎اي پيرامون اصالت فرد و اصالت جمع دارد و اصالت را متعلق به هر دو مي‎داند. بنابراين همين‎‌طور که فرد تعالي دارد، جمع هم تعالي دارد. روح جامعه را با فرهنگ آن مي‎سنجند. اگر محيطي فرهنگ مبتذل داشت، بايد بفهميد که روح جمعي آن مردم، ابتذال است. در انقلاب اسلامي، بحث شهادت، ايثار، ازخودگذشتگي، مساجد، معنويت و نظاير آن‎ها مطرح مي‎شود؛ بنابراين بحث نمي‎تواند صرفا به مسئله طبقات و وضع اقتصاد معطوف باشد، بلکه بايد به چيزي بالاتر توجه کند. اين امر در همه شعار‎هاي انقلاب هم خود را نشان مي‎دهد؛ هم‌چون بحث استقلال.

مي‌توان گفت در آن صورت، اصلا منکر، تشخيص داده نمي‎شود؟!

بله حتي تشخيص داده نمي‎شود. پس اين من متعالي بود که در هويت ايراني و اسلامي ما يا در ذات جامعه ما وجود داشت و به آن واکنش نشان داد. لذا اگر بهبود وضع معيشتي يا آزادي سياسي يا حتي معنويت را هم مي‎خواستند، همه را در سايه فرهنگ متعالي اسلامي مي‎خواستند و اين به‌طور مسلم از مذهب تشيع ناشي مي‎شد. اين مسئله در تک‌تک افراد هست، اما اين افراد، روح جمعي ايجاد مي‎کنند.

چگونه مي‎توان با من متعالي، تاريخ بيداري اسلامي را توضيح داد؟ موج‌هاي بيداري اسلامي واکنش‎‎هاي من متعالي به بحران‎‎هاي تاريخ است؟

متن متعالي در طول تاريخ، کامل‎تر شده است. من متعالي حکايت از يک شخصيت مي‎کند. فرهنگ جامعه، روح جامعه است. در دوره‎اي اين روح جامعه به آن تکامل نرسيده که در مقابل همه ابعاد، واکنش نشان دهد يا توانش را ندارد؛ لذا به‎تدريج بايد کامل شود و مراحلي را طي نمايد. اولين قضيه اين است که حضور بيگانه در جامعه ديني، واکنش مي‌کند. اين از خود آيات قرآن نشأت مي‎گيرد که اجازه نمي‎دهد کافرين بر مسلمين استيلا داشته باشند. اين يک اصل جامعه قرآني است؛ لذا جامعه ايراني که جامعه شيعي است، استيلاي بيگانه را قبول نمي‎کند. متناسب با ورود اين بيگانگان يا فرهنگ بيگانه، من متعالي، ابتدا درگير مي‎شود و هرچه اين نفوذ بيشتر مي‎شود، واکنش من متعالي نيز شديدتر مي‎گردد. در دوره پهلوي، فرهنگ بيگانه در همه ابعاد وارد شد: طبيعتا من متعالي هم در همه ابعاد، واکنش نشان مي‎دهد. با اين حال، گاهي فلسفه سياسي من متعالي، واکنشي است که حاصلش، در نهضت مشروطه، نهضت ملي‎شدن صنعت نفت و نظاير آن‎ها رخ مي‎دهد و گاهي افق‎‎هاي تمدني و ايده‎آل را هم نشان مي‎دهد. البته بعضي انقلاب‎‎ها هم اين من متعالي را دارند، اما فرصت پيدا نمي‎کنند که به منصه ظهور برسانند؛ بنابراين نمي‎توان گفت در بيداري اسلامي مشروطه، اين افق متعالي نبوده است، اما چون مشروطيت در قسمت نظام سياسي متوقف مي‎شود و به يک نظام ايده‎آل نمي‎رسد، طبيعتا نمي‎تواند آن افق را نشان دهد. وقتي شما از قوانين اساسي فرانسه، بلژيک و انگليس استفاده مي‎کنيد، ديگر نمي‎توانيد افق بالاتر را نشان دهيد.

نقش امام‌خميني (ره) در انقلاب اسلامي را چطور تبيين مي‎کنيد؟

امام (ره) با اينکه معمار انقلاب اسلامي هستند، اما خودشان مي‎گويند در اين اساس، نه خودم و نه هيچ ‎کس ديگري را دخيل نمي‎دانم. شايد فکر کنيم که امام (ره) تعارف يا شکسته‌نفسي مي‎کنند، درحالي‎که در چنين مسئله مهمي، اين‎طور نيست. ايشان صريحا ذکر مي‎کنند انقلاب اسلامي، «يک تحفه الهي و هديه غيبي بوده که از جانب خداوند منان بر‎اي ملت غارت‌زده (ايران) عنايت شده است». اگر اين مبنا را بپذيريم، شايد بتوان گفت که خداوند، به‌عللي که برخي از آن‎ها براي ما قابل لمس و تبيين است و بخشي از آن نيز قابل درک يا توضيح نيست، يک فيض الهي نسبت به ملت ايران ارزاني داشته است. ما به‎ عنوان مسلمان به غيب اعتقاد داريم و مي‎دانيم که نمي‎توان همه علل را توضيح داد؛ زيرا سلسله علل در سلسله مادي تمام نمي‎شود. البته تفاوت تحليل انقلاب الهي با تحليل انقلاب غيرالهي نيز در همين است. به هر دليلي، خواه شناخته شده و خواه ناشناخته، فيضي الهي به ملت ايران وزيدن گرفته که اين من متعالي را فعال کرده است. هنر بزرگ امام (ره) اين بوده که اين فيض را زودتر و بيشتر از بقيه ديد و متوجه شد. فرق انقلاب‎‎هاي الهي و رهبران الهي با انقلاب‎‎هاي غيرالهي و رهبران غيرالهي اين است که رهبران الهي، مسير را نشان مي‎دهند اما آن را ايجاد نمي‎کنند؛ زيرا مسير قبلا توسط انبياء الهي ايجاد شده است. لنين، مارکس، مائو، تيتو، کاسترو و حتي گاندي، مي‎خواستند خودشان راه را ايجاد کنند و در حقيقت خودشان را جاي انبيا بگذارند و از اول، براي خودشان قوانين بگذارند؛ لذا ظاهرا در بخش‎‎هايي مي‎توانند ملت را نجات دهند، اما در بخش‎‎هاي ديگر، ملت خود را بيچاره مي‎کنند. رهبران الهي راه ايجاد نمي‎کنند، بلکه راهي را که به‎خاطر وجود جنود شيطان و من‎‎هاي غيرمتعالي و نظام‎‎هاي طاغوتي، پوشيده شده غبارزدايي کرده و راه را نشان مي‎دهند. به همين دليل است که امام (ره)، هيچ شريعتي براي خود نياورده، بلکه همان شريعت و همان احکام را دوباره احيا کرده است. حتي نظريه ولايت فقيه، اختراع امام خميني (ره) نيست، بلکه قبلا بوده و در عصر جديد، اين فقيه شجاع آن را به منصه ظهور رسانده است. پس نقش ايشان نقش تاسيسي نيست، بلکه راه را نشان داده است. آيا انقلاب‎ها، توسط رهبران ايجاد مي‎شود يا توسط خود مردم و جامعه؟ در اين شکي نيست که انقلاب‎ها، حتما توسط مردم انجام مي‎شوند زيرا هرقدر هم رهبران متعالي باشند، بدون حضور مردم، انقلاب رخ نمي‎دهد. نظير انبيايي که در دوره‎‎هاي گذشته توسط مردمشان شهيد شدند. پس اين اراده الهي بايد در مردم ظهور کند. اما نقش رهبري چيست؟ رهبري، زودتر از ديگران، اين فيض را مي‎فهمد. جامعه و مردم مانند يک کشتي و رهبران آن، مانند ناخدا هستند. در مسير حرکت کشتي، هيچ‎گاه ناخدا باد را ايجاد نمي‎کند. باد در دريا ايجاد مي‎شود، اما ناخداست که بادبان‎‎هاي کشتي را در جهت باد قرار مي‎دهد. برخي از رهبران، کشتي را روي باد من غيرمتعالي تنظيم مي‎کنند، اما امام (ره) زودتر و بهتر متوجه شد که باد متعالي وزيدن گرفته است و کشتي را براساس باد متعالي تنظيم کرد.

منبع: هفته نامه پنجره