نقش ورزش در تقویت و تضعیف هویت ملی

کارکرد اجتماعی عنصر فوتبال

رویکرد جامعه شناسانه به فوتبال، دامنه متنوعی از موضوعات را در بر می‎گیرد، اما آنچه در ایران بیش از همه مورد توجه بوده، خشونت‎های فوتبال و تاثیرات اجتماعی آن است.

کد خبر: ۱۱۷۷۸۰۹

تاریخ: ۲۵ خرداد ۱۳۹۳ - ۰۹:۰۲

به گزارش گروه راهبرد خبرگزاری دانا، محمدرضا جوادی یگانه، طی مطلبی در هفته نامه پنجره به آثار و کارکردهای اجتماعی فوتبال پرداخته است که در ادامه این مطلب از نظرتان می گذرد:

اوجگیری جاذبه فوتبال حرفه‎ای در کشور ما طی سالیان اخیر، ابعاد و آثار اجتماعی ویژه‎ای، به‎خصوص در سطح ملی به این پدیده بخشیده است. توسعه لیگ‎‎های ورزشی و اقبال سازمان‎های رسمی و غیررسمی جدید، به تشکیل و حمایت تیم‎ها و باشگاه‎‎های فوتبال و جلب نظر و علاقه اقشار جدیدی از مردم، از جمله زنان و بزرگسالان و تشدید تعلق خاطر یا تعصب طرفداران سنتی تیم‎‎های شناخته شده، بروز رخداد‎ها و رویارویی‎‎های خشونت بار در میادین ورزشی و در سطح شهر و روستا‎ها و چشمگیرتر از همه اینها، شکل‎گیری جشن‎‎های فراگیر و خودجوش ملی در شهر‎های بزرگ و کوچک کشور پس از پیروزی تیم ملی، جلوه‎‎هایی از آثار اجتماعی فوتبال در ایران است.

فوتبال به‎عنوان محبوب‎ترین و پرهیجان‎ترین ورزش حرفه ای، هزاران نفر از جوانان ایرانی را مستقیما به خود مشغول داشته و فراتر از آن، میلیون‎ها تن از جوانان مشتاق را به‎عنوان طرفداران پرشور یا تماشاچیان علاقه مند درگیر کرده است. برگزاری مسابقات در سطوح گوناگون باشگاهی، ملی و بین‎المللی، ابزار و مسیری برای توسعه ورزش حرفه‎ای و راهی برای پوشش اوقات فراغت علاقه ‎مندان پرشمار است و بازتاب گسترده آن در رسانه‎‎های جمعی مخصوصا تلویزیون، فوتبال را به‎عنوان کاراترین و پردامنه‎ترین پدیده فراغتی مطرح ساخته است.

بنابراین یکی از ابعاد مهم اجتماعی فوتبال، کارکرد فراغتی آن است، ولی آثار و ابعاد دیگری نیز در تحلیل پدیده فوتبال قابل تامل و مطالعه است. شکل‎گیری جریان اقتصادی در فوتبال با رونق گرفتن بازار نقل و انتقالات بازیکنان و مربیان حرفه ای، پخش تلویزیونی بازی‎ها و خرید و فروش امتیاز پخش آن، تبلیغات تجاری در جریان بازی‎ها و سرمایه‎گذاری کلان در حمایت از تیم‎های باشگاهی، ابعاد دیگری از این پدیده اجتماعی است. از طرف دیگر با شکل‎گیری تجمعات بزرگ و پرهیجان تماشاچیان در ورزشگاه‎ها و کنش و واکنش‎هایی که در حاشیه بازی‎ها میان طرفداران جریان می‎یابد، مسایل امنیتی و قانونی پردامنه و پیچیده‎ای مطرح می‎سازد که به‎ویژه با تشدید خشونت‎‎های رفتاری و گفتاری، ابعاد بیشتر و جدیدتری یافته است.

با رشد حوزه فعالیت رسانه‎‎های ورزشی و تنوع روش‎ها و تکثر مخاطبان آنها، دامنه تاثیرگذاری فوتبال در عرصه رسانه‎ای به‎ویژه در حوزه مطبوعات بازتر و بارزتر شده است. رسانه‎‎های ورزشی و مشخصا مطبوعات فوتبالی، پیوند فوتبال را با اجزای گوناگون جامعه تقویت کرده است، به‎گونه‎ای که بیشترین مخاطبان این رسانه‎ها خوانندگانی هستند که نه ورزشکار محسوب می‎شوند و نه در عرصه ورزش کنش فعال دارند.

در راستای همه این ابعاد و آثار و به موازات آنها، کارکرد و نقش هویتی فوتبال، قابل تامل است.

ورزش محبوب و پرطرفدار فوتبال با فضای رقابتی جدی و شدیدی که ایجاد می‎کند به شکل‎گیری و مرزبندی گروه‎‎های رقیب دامن می‎زند و با استمرار آن در طول زمان، به قطب بندی‎‎های موجود قوت و استمرار می‎بخشد. تکرار دوره بازی‎های لیگ‎ها در مقطع سالانه و بازی‎های بین‎المللی در سطوح و دوره‎‎های مختلف، موجب تصریح، تشدید و تقویت نگرش‎ها و گرایش‎‎های پدید آمده می‎شود.

در این میان مرزبندی قرمز و آبی در سطح ملی و تعریف موقعیت با موضع و موقعیت تیم ملی در بازی‎های منطقه‎ای، قاره‎ای و جهانی، آن هم با تکرار بازی در مقاطع زمانی یک، دو یا چهارساله، جهت گیری‎‎های همدلانه ملی و تقابل با رقبا را در عالم ذهن و عواطف تماشاچیان و طرفداران تصریح و تقویت می‎کند، به‎گونه‎ای که اوج احساسات و هیجانات ملی را در بازی‎های حساس ملی یا باشگاهی می‎توان مشاهده کرد. البته فوتبال می‎تواند آسیب‎هایی را در سطوح ملی و محلی بر هویت جمعی بگذارد و باعث ناآرامی و تضعیف هویت ملی شود.

جامعه‎شناسی فوتبال

رویکرد جامعه شناسانه به فوتبال، دامنه متنوعی از موضوعات را در بر می‎گیرد، اما آنچه در ایران بیش از همه مورد توجه بوده، خشونت‎های فوتبال و تاثیرات اجتماعی آن است. به هر حال مساله نقش فوتبال در هویت ملی مدتی است که مورد توجه صاحب‎نظران قرار گرفته. هویت ملی و قومی از انواع هویت جمعی و بهمعنای احساس همبستگی عاطفی با اجتماع بزرگ ملی و قومی و احساس وفاداری به آن است. در علوم اجتماعی و انسانی نظر غالب آن است که ملت نه نژاد مشترک است و نه دولت مشترک، بلکه عوامل و عناصر اصلی ملت و ملیت، زبان مشترک، دین مشترک و سرزمین مشترک است بدون آنکه هیچ‎کدام از عوامل سهگانه به تنهایی شاخص ملت و ملیت باشند. هویت ملی ریشه در احساس تعلق به طایفه، تیره، قبیله، ایل و قوم دارد. اعضای یک طایفه که نیا، آداب و رسوم و رهبران مشترک دارند، در سرزمینی معین زیست می‎کنند، همزبانند و با یکدیگر در زمینه‎‎های اقتصادی همکاری دارند و برای دفاع از منافع طایفه می‎جنگند، معمولا دارای نام معین و هویت جمعی هستند.

هر قومی روح خاص خود را دارد که کاملا‎ متمایز از اقوام دیگر است. به‎علاوه اینکه در هر مرحله از مراحل تاریخی‎اش نیز تظاهرات یا هستی متفاوتی را به خود گرفته و ظاهر می‎کند. تمامی دستاورد‎های یک قوم که در کل سنت‎‎ها یا دستاورد‎های فرهنگی آن را می‎سازد، محصول این روح قومی بوده و نشان خاص آن را با خود دارد؛ کما اینکه این نشان را بر افراد یا اعضای خود نیز حک می‎کند. از این منظر زندگی طبیعی و سعادت یک فرد در پیوستن به این روح قومی قرار دارد. روح قومی همان هویت اجتماعی هر فرد است که از طریق انعکاس یا تظاهر آن در فرد، جامعه را به وحدت و تمامیت خود می‎رساند. از آنجا که روح قومی نماد و معرف کل جامعه بوده و کل تاریخ و تمامی دستاورد‎های فرهنگی ـ اجتماعی یک قوم حاصل آن است، موضوع تعلق‎ خاطر، دلبستگی و افتخار یا پرستش افراد آن قوم نیز هست.

هویت ملی را می‎توان گفتمانی دانست که می‎کوشد به‎لحاظ نظری و عملی وحدتی خاص برای مردم مشخص اثبات کند و آن‎ها را به‎لحاظ اجتماعی به هم پیوند دهد. مفهوم عنصری و اساسی در این گفتمان از این حیث (وحدت‎بخشی و ایجاد همبستگی اجتماعی) مفهوم ملت یا ملیت است. مفهوم هم‎عرض یا در راستای این دو مفهوم که کارکرد مشابهی دارد، مفهوم هویت ملی است که خصیصه جمعی یا کیستی اجتماعی افراد متعلق به یک ملت یا ملیت را مشخص می‎کند.

هویت ملی اجزایی دارد که عناصر اساسی آن هستند. اما در کنار این ابعاد اساسی، عناصر دیگری نیز هست که می‎توانند به تقویت هویت ملی کمک کنند. فوتبال یکی از این موارد است. البته باید وزن هریک از این عناصر، از جمله فوتبال را مورد توجه قرار داد.

نقش فوتبال در هویت سازی

رقابت‎های ورزشی، جلوه‎ای تصعیدیافته از تنش‎های خشونت‎آمیز اقوام و ملت‎ها در روزگاران گذشته است. نوربرت الیاس معتقد است که ورزش جبران خشونت‎های فیزیکی است که در قدیم مجاز شمرده می‎شد و اکنون مجاز شمرده نمی‎شود و بوردیو آن را استفاده مشروع از تن می‎نامد. هرچند هنوز جنگ‎ها از این نظر، کارکرد هویتی خود را دارند. از این منظر، تمایزات بین کشور‎ها ـ و حتی بخش‎‎های کوچک‎تر یک کشور، که با هم رقابت دارندـ می‎تواند در ورزش خود را نشان دهد، با این تفاوت که ورزش، رفتاری نهایتا صلح‎طلبانه و غیرخشونت‎آمیز است و جایگزین درگیری‎‎های خشن و غیرعقلانی شده است. رقابت مسالمت‎آمیز و مبتنی بر تفاهم و قرارداد اجتماعی با عقلانیت روزافزون در عصر حاضر بسیاری از کارکرد‎های رقابت‎‎های خشن گذشته را بر عهده گرفته است و از این منظر پیشرفتی در بشریت حادث شده.

این مساله گاه باعث شده ملت‎‎هایی که از لحاظ نظامی در یک سطح نیستند نیز بتوانند هماورد شوند و از این منظر، برای ملل ضعیف‎تر نوعی اعتماد به نفس ایجاد شده است.

مهمترین و فراگیرترین عرصه بروز رقابت‎های مسالمت‎آمیز ورزشی، در مسابقات جام جهانی فوتبال بروز می‎یابد. هرچند در جام جهانی، ملت‎های جهان با هم همبازی می‎شوند و از این طریق آشنایی میان فرهنگ‎ها صورت می‎گیرد و صلح و دوستی تقویت می‎شود، اما مرز‎های میان ملت‎ها در یک فضای مسالمت‎آمیز و دوستانه به شکل بارزی برجسته می‎شود و تاکید بر تعلقات ملی و تمایزات بین یک ملت با ملت‎های دیگر، پذیرفته شده و تایید می‎شود. از این منظر، فوتبال کارکردی آموزشی برای یاد دادن قواعد زندگی اجتماعی و شیوه‎‎های سازگاری با جامعه و مرزبندی‎‎های مرسوم یافته است. بازی ایران و آمریکا در جام جهانی سال 1998 در فرانسه، نمونه بارزی از ایجاد پیوند‎های عاطفی و برجسته شدن تعلقات مشترک در میان ایرانیان ساکن در نقاط مختلف جهان بود. از سوی دیگر در شرایطی که فضای سیاسی ایران و آمریکا، این بازی را به صحنه نبرد غیرخشونت‎آمیز میان دو کشور تبدیل کرده بود، واکنش‎های خودجوش مردم ایران پس از پیروزی تیم ایران، نشان داد که فراتر از تعارضات نظام‎‎های سیاسی دو کشور، مسابقه فوتبال قادر است جبههای هویتی پدید آورد.

پیروزی ایران در این بازی، حتی کسانی را که چندان از تقابل‎‎های سیاسی موجود میان این دو نظام خرسند نیستند. شاد کرد و به‎نحوی حس پیروزی بر رقیب را در آنان برانگیخت؛ به‎گونه‎ای که در این مسابقه، آمریکا حداقل به رقیب یا «دیگری» هویتی عموم ایرانیان ـ با هر گرایش سیاسی ـ تبدیل شد. در بحبوحه چالش‎های سیاسی و ایدئولوژیک میان گروه‎‎های مختلف ایرانیان، از جمله موضعگیری‎‎های متفاوت اکثریت جامعه ایرانی با اقلیت‎هایی در کشور و با گروه‎‎هایی در خارج از کشور، مساله‎ای که بتواند آن‎ها را به راحتی به هم پیوند دهد و کنار هم بنشاند، بسیار مهم است. در سال‎های اخیر جز فوتبال، تنها دو مساله خلیج‎فارس (پس از بروز خطای مجله نشنال جئوگرافیک) و نیز تاکید بر داشتن انرژی هسته‎ای چنین توانی را داشته است. اما مسابقات مختلف فوتبال در سطح باشگاهی، ملی، قارهای و جهانی و به‎صورت سالانه، دو سالانه یا چهارسالانه توانسته است ایرانیان را در کنار هم جمع ‎کند و در جبهه‎ای واحد با تعلقات اجتماعی و عاطفی آشکار و قوی قرار دهد.

جذب اقلیتی قومی و مذهبی در جامعه ملی توسط فوتبال، یکی از کارکرد‎های هویت‎سازی فوتبال است. تجربه سایر کشور‎های جهان نیز نشان‎دهنده نقش و کارکرد فوتبال در هویت‎سازی در سطح ملی است. یکی از علل رای نیاوردن لوپن، رقیب شیراک در انتخابات سال 2001 ریاست‎جمهوری فرانسه، تهدید به اخراج خارجی تبار‎ها پیش از جام جهانی سال 2002 بود که مشخصا زیدان را نیز در بر می‎گرفت.

عناصر و مقوم‎‎های دیگر هویت ملی، کمتر می‎تواند اثر دوگانه داشته باشد؛ یعنی در بیشتر موارد تاثیر مثبت و افزاینده بر هویت ملی دارند، اما فوتبال بالقوه اثری دوگانه دارد. یعنی تاثیر مخرب آن بر هویت ملی، گاه به اندازه تاثیر مثبت آن است. «اگر پیروزی در فوتبال نقش مثبت در هویت ملی داشته باشد، باخت در آن هم بر هویت ملی تاثیر منفی دارد و می‎تواند منجر به افسردگی و غمگینی اجتماعی شود».

بروز هیجانات و احساسات قوی در فوتبال، همراه با تعلقات و تعصبات شدید نسبت به تیم محبوب، بر این دوگانگی دامن می‎زند. به‎ویژه رسانه‎‎های جمعی که گاه تمام سعی خود را در تهییج احساسات مردم به‎کار می‎برند، به تشدید این هیجانات کمک می‎کنند. در این حالت، اگر تیم ملی دچار باخت شود، جامعه که به‎شدت از نظر احساسی تهییج و تحریک شده، در انفعال و سردرگمی فرو می‎رود. البته جاذبه و هیجان فوتبال، مرهون همین احساسات و اوجگیری آن است، ولی مرزبندی‎های پدید آمده در فوتبال می‎تواند از طریق ارتقای سطح آگاهی و قدرت تحلیل تماشاچیان و طرفداران، در مسیر منطقی و معقول خود قرار گیرد. اصولا تخریب‎ها و بروز خشونت‎های فیزیکی در حاشیه مسابقات فوتبال، متاثر از همین هیجانات کنترل نشدنی است، ولی در عمل و در طول زمان، به‎تدریج رفتار‎ها و تمایلات علاقه‎مندان به فوتبال با عقلانیت بیشتری همراه شده است. بنابراین می‎توان ادعا کرد که جذابیت فوتبال با رویکرد و عملکردی نسبتا عقلانی نسبت به مرزبندی‎‎های اجتماعی پدیده آمده در فوتبال حرفه‎ای، مانعهالجمع نیست.

نتیجه گیری

در شرایطی که چالش‎های هویتی در سطح ملی و فراملی، به‎عنوان یکی از چالش‎های مهم توجه صاحبنظران و سیاستگذاران را به خود جلب کرده، فوتبال حرفه‎ای به‎عنوان یک عنصر هویت‎ساز جلوه کرده است. امروزه تیم ملی فوتبال به یکی از شاخص‎ترین نماد‎های ملی تبدیل شده و حضور این تیم در عرصه رقابت‎‎های بین‎المللی و جهانی، سرمایه بزرگی از حمایت و همدلی ملی را با خود همراه می‎کند. این سرمایه ملی می‎تواند در جوامع مختلف مورد توجه جدی قرار گرفته و راهکار‎ها و تمهیداتی برای بهره‎گیری از آن، برای تقویت انسجام ملی و ارتقای غرور ملی اندیشیده شود. تاثیرات هویتی فوتبال محدود به جلب و تقویت تعلقات و هویت ملی نیست، بلکه در سطوح فراملی نیز جلوه‎‎های آن را می‎توان مشاهده کرد.

حمایت مسلمانان غیرایرانی از جمله اعراب و مسلمانان مقیم آلمان، از تیم ایران و سایر تیم‎های کشور‎های مسلمان، جلوه‎‎هایی از بروز هویت فراملی را نشان داد. در تحلیل آثار هویتی فوتبال حرفه‎ای و ترسیم آثار مثبت آن، البته نباید از آسیب‎ها و آفات احتمالی آن نیز غافل شد. جاذبه‎‎های فوتبال، البته می‎تواند چالش‎‎هایی را نیز در سطح محلی و منطقه‎ای پدید آورد و تعارضاتی را میان هویت محلی، ملی و جهانی پدید آورد. بنابراین ضمن توجه به آثار و کارکرد‎های مثبت فوتبال در عرصه هویتسازی، باید وقوف کافی نسبت به آسیب‎ها و تعارضات احتمالی ناشی از آن نیز به‎وجود بیاید و نهایتا این پدیده ورزشی ـ فرهنگی به‎عنوان نمادی از هویت و عنصری هویت‎ساز مورد مطالعه و توجه قرار گیرد.