شهر تاریخی «بلقیس» همچنان خاک می خورد

شهر تاریخی بلقیس در خراسان شمالی دومین بنای خشتی و گلی ایران محسوب می شود اما طرح ساماندهی و مرمت این اثر تاریخی مهم که در سفر رهبری به استان تصویب شد بعد از گذشت سه سال همچنان خاک می خورد.

کد خبر: ۱۱۸۷۶۲۵

تاریخ: ۲۷ آذر ۱۳۹۳ - ۱۱:۲۱

به گزارش خبرگزاری دانا (دانا خبر) و به نقل از مهر، در شهر اسفراین استان خراسان شمالی از هر کس که نشانی محلی تفریحی و گردشگری را بپرسی بدون شک اولین آدرسی که بدهد سه کیلومتری جنوب شرقی این شهر و ارگ تاریخی بلقیس است، محلی ها می گویند ارگ یا نارین قلعه؛ اما در واقع بقایای شهری تاریخی است که روزگاری برای خود برو و بیایی داشته و در حاشیه جاده ابرایشم بارها سم ستوران اقوام مغول، ازبک ها و افغان ها را بر پیکره خود تجربه کرده است.

شهر کهن اسفراین که از زمان قاجار به بعد از آن به عنوان شهر بلقیس یا سبا یاد کرده اند قدمتی دو هزار ساله دارد و یافته های باستان شناسی در آن نشان می دهد قدیمی ترین استقرار در این شهر به اواخر دوره ساسانی مربوط بوده و زندگی در آن نیز تا پایان دوره صفویه به طور مداوم جریان داشته است.

اکنون از این کهن شهر باصلابت مجموعه ای از بقایای ارگ مركزی، خندق پیرامون آن و شارستان شامل برج و بارو، مقبره شیخ آذری، ویرانه‌های معروف به منار تپه(مسجد جامع)، کوره سفالگری، آب انبار، بازار، کاروانسرا، بنای معروف به یخدانها و یک گورستان وسیع در نزدیک دروازه شرقی شهر باقی مانده یا در حفاری ها کشف شده و آن گونه که باستان شناسان می گویند پس از ارگ تاریخی بم، دومین بنای بزرگ خشت و گلی ایران محسوب می شود.

این مجموعه عظیم سال ها مورد تاخت و تاز سودجویان و قاچاقیچان عتیقه بود اما سرانجام در سال ۱۳۸۰ در فهرست آثار ملی کشور به شماره ۴۴۹۷ به ثبت رسید و پس از آن اندک اندک با ورود میراث فرهنگی به این مجموعه صدای تیشه و کلنگ نیز آرام آرام در این محوطه خاموش شد.

اما با این حال شهر تاریخی بلقیس همچنان خرابه ای عظیم و محوطه ای بدون امکانات لازم برای گردشگری حرفه ای بود، گردشگران از جای جای ایران و حتی کشورهای خارجی به دیدن این مجموعه می آمدند اما به طور کلی بلقیس اسفراین غربتی داشت که به هیچ عنوان زیبنده این بنای زیبا نبود.

در مهر ماه سال ۹۱ مقام معظم رهبری در سفر به استان خراسان شمالی در جمع مردم اسفراین با اشاره به پیشینه و تاریخ اسفراین و کهن شهر بلقیس خواستار رسیدگی و ساماندهی این مجموعه تاریخی به منظور رونق گردشگری در آن شدند.

در همین سفر بود که طرحی برای مرمت، کاوش باستان شناسی، مطالعات و ایجاد زیرساخت‌های گردشگری این شهر تاریخی و نیز تلاش برای ثبت جهانی آن به تصویب رسید و در نخستین گام هم ۴۰ میلیارد ریال برای آن اختصاص یافت اما اکنون پس از گذشت سه سال این طرح مهم همچنان خاک می خورد.

در این طرح قرار بود بخشی از اعتبارات مصوب سفر رهبری برای ساماندهی شهر تاریخی بلقیس در سال ۹۱ پرداخت شود اما پرداخت آن به سال ۹۲ موكول شد، در سال ۹۲ نیز این اعتبار پرداخت نشد و آن را به سال ۹۳ موکول کردند که امسال هم تاکنون خبری از تخصیص آن نیست.

شهر تاریخی بلقیس

بر اساس متون تاریخی، شهر کهن اسفراین پیش از ظهور اسلام شكوفا بوده و سال ۳۱ هجری مسلمانان آن را فتح كرده اند؛ یافته های باستان شناسی در این مجموعه نشان می دهد قدیمی ترین استقرار در این شهر مربوط به اواخر دوره ساسانی و نزدیک ترین زمان استقرار جمعیت در آن نیز پایان دوره صفویه بوده که در آن زمان بر اثر حمله افغان ها ویران شده و جایگاه خود را از دست داده است، هر چند که پس از آن نیز تا اواخر دوره قاجار خانواده‌هایی به طور مستقل در این مکان زندگی می‌کرده‌اند.

پس از ویرانی شهر تاریخی بلقیس، جوانه شهر اسفراین امروزی از درون خاکستر جنگ و نفرت سربرآورد و رشد کرد و امروز اسفراین به یکی از شهرهای مهم صنعتی و تولیدی خراسان شمالی بدل شده است.

اما در شهر کهن اسفراین کاوش های باستان شناختی نخستین بار در سال ۱۳۵۲ توسط گروهی از باستان شناسان به سرپرستی مشیری، با عاملیت دفتر فنی سازمان ملی حفاظت آثار باستانی خراسان انجام گرفت که گزارش مختصری از آن در بایگانی مرکز اسناد سازمان میراث فرهنگی کشور موجود است.

محسن محبتی، یك كارشناس باستان شناسی در زمینه كاوش های باستان شناختی در شهر بلقیس ، اظهار می كند: پس از كاوش انجام شده در سال ۱۳۵۲ این مجموعه مهم سال ها تقریبا به حال خود رها شده بود تا آن که در دهه ۸۰ حفر کانال های آبرسانی به منظور تامین آب کشاورزی اراضی قصبه اسفراین که برخی از این کانال ها از وسط شهر تاریخی بلقیس می گذشتند سبب تخریب گسترده این مجموعه باستانی شد تا حدی که سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان شمالی سرانجام برای تعیین حریم این محوطه باستانی وارد میدان شد.

وی می افزاید: به این منظور در بهار سال ۱۳۸۶ گروهی از باستان شناسان به مدت دو ماه در این محوطه اقدام به گمانه زنی برای تعیین حریم این شهر باستانی کردند که در نتیجه این کاوش علاوه بر مشخص شدن وسعت مجموعه بنا، بخش هایی از گورستان قدیمی شهر و شارستان نیز کشف شد.

به گفته محبتی در سال ۱۳۸۸ مجموعه شهر بلقیس به عنوان پایگاه میراث فرهنگی مصوب و فصل دوم کاوش و گمانه زنی های باستانی نیز در همان سال در زمینه ارگ اصلی و محوطه پیرامونی آن انجام شد.

این كارشناس باستان شناسی اظهار می كند: فصل سوم كاوش های باستان شناسی در شهر تاریخی بلقیس تابستان سال ۸۹ به منظور شناخت فضاها و کارکرد بناها در محدوده تپه منار و بخش هایی که فعالیت های ژئومغناطیس در آنها صورت گرفته بود، انجام شد و فصل چهارم این كاوش ها نیز تابستان سال ۹۰ با هدف پی کاوی دیوار شارستان و شناخت فضاها در محدوده ارگ بلقیس و شارستان با تاکید بر تپه منار صورت گرفت.

محبتی می گوید: فصل پنجم کاوش شهر تاریخی بلقیس اسفراین در بهار و تابستان سال ۱۳۹۱ و به همت پایگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی بلقیس اسفراین به سرپرستی احمد نیک گفتار با دو هدف عمده پی کاوی دیوار شارستان و شناخت فضاها در محدوده شارستان با تاکید بر تپه منار صورت گرفت.

به گفته وی در فصل ششم کاوش های باستان شناختی در مجموعه شهر بلقیس اسفراین كه اواخر تابستان امسال صورت گرفت؛ اهدافی از جمله روشن کردن ساختار معماری و فضاهای موجود در داخل ارگ برای خوانا سازی ساختار معماری آن و شناخت آگاهی از نحوه زندگی، آداب رسوم و مشاغل موجود مد نظر بود.

محبتی می افزاید: کشف یک سازه آبی و پنج فضای مسکونی که تماما دارای پی چینه ای و قلوه سنگ و دیوار ها با ساختار خشتی با ملات گل بودند و نیز دو باب مسجد مهم ترین كشف های این دوره كاوش بودند.

قول تخصیص ۴۰ میلیارد ریال اعتبار برای ساماندهی و احیاء مجموعه پایگاه میراث فرهنگی شهر بلقیس از محل اعتبارات ملی سازمان داده شد اما متاسفانه این اعتبار تاكنون تخصیص نیافته است
با وجود اقدامات و كاوش های باستان شناسی انجام شده در شهر تاریخی بلقیس كه از سال ها پیش در فصل های مختلف انجام می شده، باید گفت به غیر از راه اندازی پایگاه میراث فرهنگی در مجموعه شهر تاریخی بلقیس كه یکی از بخش های مصوبه سفر مقام معظم رهبری به استان در مورد این مجموعه تاریخی بود، اقدام خاص دیگری در راستای اجرای این مصوبه رهبری و اعتلای جایگاه شهر بلقیس به عنوان یك ظرفیت مهم گردشگری انجام نشده است.

علیرضا نجفی، مسوول پایگاه شهر تاریخی بلقیس اسفراین نیز در این زمینه، می گوید: تاكنون تنها ۱۰ درصد از كاوش های باستان شناختی در شهر تاریخی بلقیس اسفراین انجام شده است.

وی با اشاره به نیاز مبرم به انجام كاوش هایی باستان شناسی بیشتر بر روی این مجموعه، اظهار می كند: برای شناخت بیشتر بقایای كشف شده نیاز به انجام كاوش های جدید است.

به گفته نجفی فصل جدید كاوش های باستان شناسی در مجموعه شهر تاریخی بلقیس اسفراین احتمالا در سال آینده انجام می شود و امسال با توجه به فرا رسیدن فصل زمستان و سرمای هوا دیگر امكان انجام عملیات كاوش در این شهر وجود ندارد.

مصوبه ای كه روی زمین ماند

پس از اشاره و تأكید مقام معظم رهبری در سفر به خراسان شمالی برای رسیدگی و اعتلای جایگاه گردشگری شهر تاریخی بلقیس، در نشست هیئت دولت دهم در استان كه به مناسبت سفر مقام معظم رهبری به میزبانی بجنورد برگزار شد، مصوبه ای مبنی بر اجرای طرح‌های مرمت، کاوش باستان شناسی، مطالعات و ایجاد زیرساخت های گردشگری در شهر تاریخی بلقیس به تصویب رسید، همچنین در این نشست مقرر شد برای ثبت جهانی شهر تاریخی بلقیس اقدام لازم انجام شود و مسئولان وقت سازمان میراث فرهنگی نیز ضمن بازدید از این مجموعه باستانی از پرداخت به موقع اعتبارات این طرح و تشکیل گروه پیگیری ثبت جهانی این مجموعه تاریخی خبر دادند.

از آن زمان تاكنون سه سال گذشته اما در عمل تقریبا اتفاق خاصی برای اجرایی شدن این مصوبه صورت نگرفته و بالطبع در این میان همه انگشت های اتهام نیز به سمت سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری است كه به رغم تأكیدات فراوان و تصویب این طرح در سفر رهبری هنوز آن را اجرا نكرده است.

كمبود اعتبار مهم ترین عامل عدم اجرای طرح ساماندهی شهر بلقیس

آدینه محمد سویدانلویی، مدیركل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان شمالی اما ، در مورد وضعیت اجرای مصوبه ساماندهی شهر تاریخی بلقیس که در سفر رهبری تصویب شد، اظهار می كند: در حاشیه جلسه هیئت دولت در سفر مقام معظم رهبری به استان، ریاست وقت سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری كشور قول تخصیص ۴۰ میلیارد ریال اعتبار برای ساماندهی و احیاء مجموعه پایگاه میراث فرهنگی شهر بلقیس از محل اعتبارات ملی سازمان را داد اما متاسفانه این اعتبار تاكنون تخصیص نیافته است.

وی می افزاید: عدم تخصیص این اعتبار با وجود گذشت بیش از دو سال از تصویب مصوبه مزبور سبب شده تا اقدامات ساماندهی و احیاء مجموعه پس از سفر رهبر معظم انقلاب به خراسان شمالی پیشرفت چندانی نداشته باشد.

سویدانلویی در مورد سرنوشت ثبت جهانی شهر بلقیس نیز می گوید: در مهر ماه سال ۹۱ و همزمان با سفر رهبری به استان مقرر شد با تخصیص بودجه ضمن ساماندهی، انجام اقدامات لازم جهت احیا و آماده سازی مجموعه و تبدیل شهر تاریخی بلقیس به پایلوت مرمت خشت و گل كشور، با ارتقاء توان كارشناسی و تجهیزاتی، یك گروه كارشناسی برای پیگیری تهیه پرونده ثبت جهانی شهر بلقیس نیز تشكیل شود كه متأسفانه این مهم نیز به دلیل عدم تخصیص بودجه تاكنون محقق نشده است.

وی اظهار می كند: برای مجموعه شهر تاریخی بلقیس برنامه ها و طرح های مناسبی در نظر گرفته شده اما تا زمانی كه اعتبارات مورد نیاز برای اجرای آنها تخصیص نیابد نمی توان كار خاصی انجام داد.

مدیركل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان شمالی اظهار می كند: با توجه به اقدامات صورت گرفته در مجموعه تاریخی شهر بلقیس و معرفی آن و در نتیجه افزایش شمار بازدیدكنندگان، در حال حاضر نیاز مبرمی به تهیه طرح جامع، ساماندهی و ایجاد زیرساخت های گردشگری در مجموعه بوده كه این موضوع در حال پیگیری است.

وی می افزاید: در صورت تخصیص اعتبارات مصوب، كار مطالعات و تهیه طرح جامع مجموعه شهر تاریخی بلقیس توسط مشاور انجام و همچنین ادامه مرمت آثار تاریخی موجود و كاوش های باستان شناختی نیز به عنوان اولویت های تعیین شده صورت می گیرد اما تمامی این موارد منوط به تخصیص اعتبار است.