سفر به بلندترین بنای خشت و گلی ایران

قلعه سب در شهرستان تازه تاسیس سیب و سوران گوشه‌ای از تمدن و دست آفریده های مردمی است كه نماد عشق و هنر را اینچنین برای نسل‌های بعد از خود به یادگار گذاشته‌اند. این قلعه تاریخی یادگاری از پیوند فرهنگ ایرانی با گذشته تاریخی و افسانه‌ای خود می باشد و همواره عظمت خویش را از بلندای نخلستان‌های 'سب' به رخ همگان كشیده است.

کد خبر: ۱۲۰۲۹۰۹

تاریخ: ۱۴ بهمن ۱۳۹۴ - ۰۸:۲۹

شهرستان سیب و سوران كه قلعه 'سب' را در خود جای داده، یكی از قدیمی‌ترین مناطق سیستان و بلوچستان است كه قدمتش با دهها نماد تاریخی و گردشگری مختلف از دوره های قبل از اسلام و بعد از اسلام ، به چند هزار سال می رسد و در 10 کیلومتری جنوب شرقی سوران و 45 کیلومتری جنوب غربی شهرستان سراوان واقع است. و چشم انداز زیبایی دارد به طوری كه نخل های سر به فلك كشیده چون دیوارهایی عظیم دو سوی جاده را در آغوش گرفته و جاده در دل استواری نخل ها، صبوری را به مسافران نوید می دهد سِب در لغت نامه دهخدا به معنی محل چشمه ساران فراوان یاد شده است. این واژه به طایفه.های کهن درسراوانهم اطلاق میشود.

قلعه سیب، کلاسب یا قلعه سب فرقی ندارد که بلندترین بنای خشت و گلی ایران را با کدام نام بشناسید. این قلعه، با تاریخ کهنی که پشت سر گذاشته، زیباترین قلعه خاکی کشور لقب گرفته است. قلعه ای بازمانده از ساخت و سازهای ایران دوران اسلامی که در رده 27بنای تاریخی و پابرجای این استان قرار می گیرد. قلعه سِب در سال 1375 توسط سازمان میراث فرهنگی و گردشگری با شماره 1751 درفهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

قلعه سب را سیاسی ترین بخش از تاریخ شهرستان سراوان می دانند. جایی که بر اساس متون تاریخی، اولین منطقه در شرق بلوچستان بود که نیروهای ناصرالدین شاه در سال 1257 به آنجا رفتند تا تحرکات منطقه را زیر نظر بگیرند. با این حال، عمر این قلعه به سال ها قبل از قاجاریان بر می گردد. یعنی در دوره صفویه که طایفه بزرگزاده‌ها شروع به ساخت آن کردند و در سال های بعد، حکومت های دیگر آن را گسترش دادند. این قلعه بعد از دوران صفویه محل سکونت حاکمان شد و در عصر افشاریه یکی از اصلی ترین مقرهای نادرشاه به حساب می آمد. قلعه سب در اوایل قرن دوازدهم هجری مرکز حکمرانی حاکم محلی به نام «ملک دینارخان» بزرگ و فرزندان او بود که در مناطق اطراف «سیب و سوران»حکمرانی میکردند. آخرین حکمران «قلعه سب» غلام رسول خان بود که دو اتاق طبقه دوم قلعه را به ساختمان اضافه کرد.

محل ورود به قلعه تنها از طریق پلکان جنوب شرق امکان پذیر است و واردشونده.ها پس از عبور از درب اصلی قلعه به وسیله معبری به درگاهی، در سمت میانی دیواره غربی و از آنجا به وسیله یک راهرو تونل به طول ۱۶/۵متر با شیب نسبتاً تند به حیاط مرکزی میرسیدند. همچنین برای دسترسی ساکنان قلعه به آب شیرین چاهی در دل صخره و حیاط مرکزی حفر شده.استبنای اصلی قلعه در قاعده، به صورت مستطیل ۳۶ متر* ۲۵متر، در دو طبقه ساخته شده.است. به گونه یی که هرچه بر ارتفاع آن افزوده میشود از حجم آن کم میشود و در ظاهر به شکل «مصطبه هرم» درمی آید که موجب ایستایی بیشتر بنا و جلوگیری از رانش دیوارهای قطور و مرتفع آن میشود. حصار و بنای اصلی 32 متر ارتفاع دارد. . از قاعده بنا هر چه به سمت بالا می روید، اضلاع بنا کوچکتر می شود. به طوری که بنا در میانه، شکل هرمی ناتمام را پیدا کرده است .قسمت شاه نشین با ارتفاع بیشتری، در بالای قلعه قرار گرفته و گفته می‌شود در حصار آن 14 برج و در ارگ آن 4 برج وجود داشته و در زمان جنگ از بین رفته است. حصار قلعه سب با سه متر ارتفاع 48 متر در 74 متر مربع به شکل مستطیل دور تا دور آن را فراگرفته است و به وسیله غلام گردها (مكان ویژه نگهبانان و تیراندازی) در داخل دیوار و چهار برج چهارگوش در چهار راس حصار از قلعه محافظت می شود. وجود درز انبساط در ساختمان اصلی قلعه و دسترسی به آب چاه در طبقه فوقانی و وجود لوله‌های سفالی هدایت‌کننده آب و مصالح به کار رفته در آن از قبیل خشت و کاه‌گل و چوب درخت خرما و درهای منبت‌کاری و شاه نشین از مشخصات ویژه این مجموعه است.معماران چیره دست محلی با بهره گیری از تجربه خود، برای احداث قلعه سب تخم گیاهی به نام «توتری» را با گل مخلوط میکردند و ملاطی چسبناک میساختند که وقتی خشک شد، شدیدترین رگبارها و بارانهای فصلی بلوچستان نیز توانایی شستن آن را ندارد و به همین دلیل قلعه پایدار ماندهاست. این قلعه در مجموع 10 اتاق کوچک و بزرگ دارد که در اطراف حیاط مرکزی جای گرفته‌اند.اتاق های قلعه تنها در دو طبقه آن قرار گرفته اند که مساحت آن‌ها بر اساس کاربردشان متفاوت است. اما وجه اشتراک بیشتر آنها، تاقچه‌هایی است که به عنوان گاوصندوق از آن‌ها استفاده می شده است.در قسمت جنوب شرقی بعضی از اتاق ها هم تاقچه‌ای وجود دارد که در داخل آن پله هایی تعبیه شده که یکی دو متر بالاتر به یک شکاف منتهی می‌شود. ظاهرا در زمان جلسات، یک نفر به عنوان جاسوس به صورت مخفیانه در این شکاف قرار می‌گرفته تا از سوء قصد به شاه جلوگیری کند!

اماشگفتی های  قلعه به همین جا ختم نمی شود. قلعه سیب راهروهای پنهان دیگری هم دارد که حتی با یکی دوبار چرخ زدن در قلعه هم نمی توانید راه فرار از آنها را پیدا کنید! انبار، آشپزخانه، دستشویی زنانه و مردانه و آفتابگیر بخش های دیگری هستند که در طبقات این بنا می توانید ببینید.

برای دیدن قلعه سیب باید به 50 کیلومتری شهرستان سراوان سفر کنید و سراغ بلندترین بنای خشتی ایران را در شهر سیب سوران بگیرید. این بنا از سال 1370 تحت نظر سازمان میراث فرهنگی است و به همین دلیل می توانید امیدوار باشید که راهنمایان محلی شما را تا رسیدن به این بنا همراهی کنند.