عمارت مفخم بزرگترین و شاخص‌ترین اثر معماری دوره قاجار در خراسان شمالی

با شنیدن نام قاجار همیشه عهدنامه های ننگین آن دوره در یاد ایرانیان تداعی میشود. اما بناهایی زیبا با معماری منحصر به فرد با ترکیب هنر های ایرانی نیز از میراث این دوره است.مجموعه تاریخی مفخم در شهر بجنورد که هم اکنون تنها آیینه خانه و عمارت آن باقی مانده است نیز از میراث زیبای این دوران است.

کد خبر: ۱۲۰۴۷۲۵

تاریخ: ۱۵ اسفند ۱۳۹۴ - ۱۳:۱۸

اینجا خراسان شمالی است و شهر بجنورد، جایی که طبیعتش را با مناطق ساریگل و سالوک و گلستان میشناسند، پلنگ آن شهره است، این بار تاریخش را میبینیم.

در شمال شرق شهر بجنورد عمارتی وجود دارد که بزرگترین و شاخص‌ترین اثر معماری دوره قاجار در خراسان شمالی به حساب می آید. عمارتی به نام مفخم که این روزها موزه مردم شناسی بجنورد در آن برپا است و معماری زیبای عمارت مفخم با کاشیکاری های رنگی اش می تواند شما را در دنیایی از زیبایی تاریخی غرق کند.

این بنای 130 ساله همزمان با دوره حکومت ناصرالدین شاه به دستور یارمحمدخان سهام الدوله بجنوردی  شادلو معروف به سردار مفخم ساخته شده و محل سکونت خانواده وی و پذیرایی از میهمانان دولتی و رجال سیاسی بوده است و هم اکنون نیز موزه مردم شناسی میباشد. معروف است که نقشه ساختمانی عمارت به دست میرزامهدی‌خان شقاقی(ممتحن الممالک)، نخستین استاد معماران ایرانی تعلیم یافته در فرنگ که معماری مدرسه شهید مطهری تهران از جمله کارهای او است، طراحی شده است.

عمارت مفخم همراه با بناهای دیگری از جمله آیینه‌خانه، کلاه فرنگی، باغ فواره ، حوضخانه و سردر در باغ بزرگی قرار داشته که مجموعه دارالحکومه مفخم را تشکیل می‌داده‌اند که عمارت کلاه فرنگی بر اثر زلزله شدیدی که در بجنورد رخ داده تخریب شده است.

بنای عمارت در دو طبقه و دارای 32 اتاق و 2 تالار است که آینه کاری و کاشیکاری و گچبریهای آنها بسیار زیبا و تماشایی است . عمارت مفخم در هر طبقه دو ایوان، یکی در ضلع شمالی و یکی در ضلع جنوبی دارد که در جلوی هر یک ردیفی از ستونها برای نگهداری سقف ایجاد شده و پنجره، در اتاقهای عمارت مفخم به این ایوان‌ها باز می‌شود. در ضلعهای شرقی و غربی عمارت مفخم نیز فقط دو در ورودی وجود دارد که با ۱۸ پله به طبقه فوقانی راه پیدا می‌کند. ایوانهای طبقه اول ۳۸متر طول و ۳/۱۴متر عرض دارند و در جلوی هر یک ۹ ستون سطبر هشت ضلعی و دو نیم ستون آجری با نمای ساده، بار سقف و طبقه فوقانی را به دوش می‌کشند. در عوض ستونهای طبقه فوقانی استوانه‌ای هستند و به ویژه در ایوان جنوبی تمام بدنه آنها با انواع کاشی تزیین شده است.

پوشش سقف عمارت  مفخم نیز از سفال بود .پس از سقوط سلسله قاجار بخش اعظم املاک خانواده شادلو از جمله ساختمان عمارت که در آن زمان محل سکونت سردار معزز نوه سردار مفخم بود به تصرف رضاشاه درآمد و سرهنگ رخشا فرماندار و رییس کل املاک پهلوی بجنورد در آن اقامت گزید. در سال ۱۳۱۶نیز در طبقه فوقانی بنا آتش‌سوزی رخ داد و سقف عمارت که با تیر ارس و پوشش سفالی ساخته شده بود نابود گردید و سقف شیروانی کنونی با پوشش ورق گالوانیزه ایجاد شد.

نمای این ساختمان توسط کاشی های فیروزه ای تزیئین شده است.4 ستون به شکل گنبد در نمای ساختمان قرار دارد که به شکلی بسیار زیبا حاوی طرح های کاشیکاری شده است.بر روی ستون های میانی هر کدام 12 بار نام محمد به خط کوفی کاشیکاری شده است که نفوذ اسلام و شیعه در قاجار دارد.در ورودی بنا تصویر دو سرباز قاجار در طرفین نقش بسته است.

روبروی عمارت مفخم، بنای آینه‌خانه قرار دارد که به عنوان فضای اداری و دیوانی جهت ملاقات‌های رسمی سردار مفخم و برپایی مراسم تشریفات نظامی و رایزنی در باب مسائل سیاسی و اجتماعی با سران ایلات و دیگر رجال مطرح قاجار مورد استفاده قرار می‌گرفته است.از نکات قابل توجه بنای آینه‌خانه، وجود تصاویر 134 تن از شخصیت‌های برجسته عصر صفوی تا دوره قاجار از جمله تصویر شاه طهماسب، شاه عباس، آقا محمدخان، فتحعلی شاه و کریم خان زند و همچنین سران حکومتی کشورهای همجوار است.در تزئین تالار از 17 طرح مختلف استفاده شده است که شامل نقش چهلچراغ، مقرنس، نمای بیرون عمارت و نقوش اسلیمی گیاهی و هندسی است. از نکات قابل توجه بنای آینه‌خانه، وجود تصاویر 134 تن از شخصیت‌های برجسته عصر صفوی تا دوره قاجار از جمله تصویر شاه طهماسب، شاه عباس، آقا محمدخان، فتحعلی شاه و کریم خان زند و همچنین سران حکومتی کشورهای همجوار است.

این عمارت ها هم اکنون در بافت مسکونی شهر بجنورد قرار گرفته که خیابان شریعتی عمارت مفخم را از آیینه خانه جدا میکند.

این بنای 130 ساله در سال 1376 خورشیدی خریداری شد و پس از مرمت در سال 1379 به بهره‌برداری رسید و هم اکنون به عنوان «موزه مردم‌شناسی بجنورد» مورد بازدید علاقمندان قرار دارد. در موزه مردم شناسی آن فعالیت های اصیل اهالی منطقه مانند آهنگری، جوراب بافی ،کشاورزی، عطاری، موسیقی ریسندگی و سایر هنر های مردم خراسان شبیه سازی شده است . همچنین پوشش ها و لباس های محلی اهالی نیز به زیبایی نمایش داده شده است.