یادداشتی از دکتر امین پورنقی

سلامت جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی به واسطه اپیدمی ویروس کووید ۱۹

شیوع بیماری کرونا (کووید ۱۹) چالشهای جدیدی را پیش روی جامعه جهانی و کشور عزیزمان ایران اسلامی قرار داده است. با توجه به طولانی بودن دوره اپیدمی این بیماری، یکی از این چالشها تغییر در سبک زندگی افراد است.

کد خبر: ۱۲۴۷۱۴۷

تاریخ: ۱۳ فروردين ۱۳۹۹ - ۱۰:۴۷

به گزارش خبرگزاری دانا، یکی از مهمترین پویشهای مردمی برای مقابله با گسترش این بیماری پویش " در خانه میمانیم" است. طبق رصدها تا تاریخ ۲۴ اسفند  بیشترین کلماتی که در فضای مجازی استفاده شده است " کرونا را شکست میدهیم"، " قرنطینه خانگی" و " در خانه میمانیم"  است. دعوت دولت از مردم و مردم از یکدیگر برای ماندن در خانه چالشهای جدیدی را در سبک زندگی به همراه دارد. حضور حداقلی در اجتماع، ارتباطات اجتماعی محدود، کم شدن صله ارحام، حضور حداقلی در مساجد، تعطیلی نماز جمعه، تعطیلی اماکن ورزشی هیئات و بقاع متبرکه از جمله این چالشهاست. بواسطه این چالشها تهدیداتی پیش روی سلامت جامعه (جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی) که یکی از مهمترین مولفههای سبک زندگی اسلامی است، قرار گرفته است. به راستی در مقابل مسائل مضر سلامت چه باید کرد؟ چگونه میتوان با آموزههای اسلام ابعاد مختلف سلامت را در این شرایط محقق کرد. در این یادداشت با واکاوی این مسائل، چند راهکار برای مواجهه با آنها عنوان شده است.
سبک زندگی اسلامی چگونه است و مولفههای آن چیست؟
مولفه های سبک زندگی اسلامی به ابعاد مختلفی از وظایف زندگی اطلاق میشود که هر کدام سهم بسزایی در آن سبک زندگی دارند. نبودن هر کدام موجب میشود آن سبک زندگی ناقص باشد. مولفههای سبک زندگی اسلامی شامل : اجتماعی، اخلاق، خانواده، سلامت، باورها و عقاید، عبادی، تفکر و علم، دفاعی امنیتی، مالی و زمان شناسی است.  با این تعریف مؤلفه سلامت به اموری نظر دارد که در سلامت جسمانی و روانی و اجتماعی فرد ایفای نقش می کنند و تغذیه، بهداشت، فعالیت بدنی، تفریح، بازی، لذت های زندگی، سیاحت و زیارت، خواب و استراحت، دید و بازدید، ظاهر زشت یا زیبای فرد و... را شامل میشود. تحقیقات مختلف نشان داده است که رابطه دو طرفه معنی داری بین ابعاد مختلف سلامت و سبک زندگی وجود دارد.
در سبک زندگی اسلامی خداوند خود عین سلامت است، منشأ سلامت است و سلامت به او باز میگردد. قرآن کریم، خداوند متعال را با نام "سلام" خوانده است. بر اساس این  آیه خداوند نه تنها "سلامت" است، یعنی مبرای از هرگونه نقص و عیبی است، بلکه، "سلامتبخش" نیز است، زیرا هر آن چه از خدا ناشی میشود، خیر و سلامت است.
سلامت
از دیدگاه اسلام، برای بهرهوری صحیح از همه استعدادهای فردی، اجتماعی، الهی و طبیعی برای رشد و تعالی، سالم بودن از نظر جسمانی و روانی ضروریست. نشانههای سلامت عبارتند: از موافقت بین اجزاء موضوع سلامت، رفع خصومت و عدم تضاد بین اجزاء، هدف محوری عملکرد اجزاء، اعتدال، نظم، تسلیم، صحت و عاری از عیب بودن؛ لذا، هر عاملی که یکی از این علامتها را داشته باشد عامل سلامت شمرده شده و ضد آن عامل بیماری و نبود سلامت خواهد بود.
سلامت در قرآن و حدیث دارای مراتب است. این مراتب، با ابعاد سلامت انسان مرتبط است که از سلامت جسمانی به سلامت معنوی سوق پیدا میکند. در ۶۷ سوره از قرآن کریم به نوعی به مراتب مربوط به سلامت جسمی و روانی و اجتماعی اشاره شده است. شیخ طوسی در امالی از علی علیه السلام نقل میکند که میفرمایند: "یکی از گرفتاریها، تنگدستی است، سختتر از آن ناتندرستی و سختتر از آن بیماری دل و یکی از نعمتها توانمندی مالی و برتر از  آن تندرستی و بهتر از آن تقوای دلهاست".
الف- سلامت جسمی
بیشتر آموزههای قرآن کریم در مورد سلامت جسمی مربوط به مباحث بهداشتی و تغذیهای مانند خوردن غذاهای حلال (گوشت دام، انگور، انار، زیتون، خرما) و پرهیز از مصرف شراب، مردار، خون و گوشت خوک و نیز رعایت بهداشت جنسی در قالب نکاح شرعی مرد با زن در قرآن بیان شده است. آموزههای پیامبر صلوات الله علیه به عنوان اسوهی حسنه در رعایت بهداشت فردی از سادهترین کار مانند شستشوی دست تا استحمام بدن، آراستگی و پاکیزگی با نظافت مو و ناخن، لباس و پوشش مناسب، فعالیت جسمانی، خودداری از مصرف مواد زیانآور و رفتارهای خطرناک، میتواند در حفظ و ارتقاء سلامت و بهداشت مورد بهرهبرداری قرار گیرد.
تحقیقات نشان میدهد سبک زندگی در عصر کنونی که همراه با کم تحرکی، مصرف غذاهای غیرسالم فست فودی، مصرف نوشیدنیهای گازدار، مصرف دخانیات و مصرف مشروبات الکلی است، بسیار نادرست است و به شدت باعث بروز بیماریهاییمانند چاقی، فشار خون بالا، بیماریهای قلبی و عروقی، دیابت و کبدچرب است که مرگ و میر ناشی از این بیماریها چیزی حدود ۷۰ درصد از مرگ و میرها را شامل میشود. با اضافه کردن بیماریهای اپیدمیک به این آمار به نظر میرسد رعایت سبک زندگی اسلامی بیش از پیش برای مواجهه با این بیماریها اهمیت پیدا میکند.
راهکارهای حفظ سلامت جسمی در هنگام گسترش بیماریهای اپیدمیک با آموزههای سبک زندگی اسلامی
سبک زندگی اسلامی تعیین شده توسط آموزههای قرآن کریم، پیامبر صلوات الله علیه و ائمه معصومین علیهمالسلام در مورد حفظ سلامتی جسمی، شامل رعایت نکات بهداشتی، بایدها و نبایدهای تغذیهای و فعالیت جسمانی است. از نگاه طب سنتی، تغذیه مناسب به‌تنهایی نمی‌تواند باعث حفظ سلامت بدن و مقاومت در برابر بیماری‌ها شود بلکه عواملی مثل آب و هوا، تعادل بین خواب و بیداری، ورزش، تعادل موادجذبی و دفعی بدن و وضعیت روانی فرد هم در حفظ سلامتی او مؤثرند. این عوامل، اصول حفظ تندرستی هستند که در طب سنتی ایران به اصول حفظ‌الصحه معروفند و می‌توانند طبیعت بدن انسان را تقویت کرده و کمک کنند تا درصورت ورود عامل بیماری‌زا بتواند با آن دست‌وپنجه نرم کرده و از میدان به درش کند. جالب است بدانید ابوعلی سینا مهم‌ترین عامل حفظ سلامتی را ورزش و مهم‌ترین راه درمان بیماری را اصلاح تغذیه می‌داند. باتوجه به اطلاعرسانی کافی در مورد نکات بهداشتی و جلوگیری از اطاله کلام در ادامه اقدامات تغذیهای و فعالیتهای ورزشی که در هنگام شیوع بیماریهای اپیدمیک برای تقویت سیتم ایمنی بدن میتوان انجام داد عنوان شده است. فقط در مورد نکات بهداشتی توجه به بهداشت خواب و منظم و کافی بودن خواب برای تقویت سیستم ایمنی بدن بسیار تأکید شده است.

تغذیه مناسب: نکته مهم در تغذیه پرهیز از پرخوری و رعایت نظم در تعداد و ساعات وعدههای غذایی است. سه وعده اصلی غذایی و سه میان وعده مورد تأکید در طب سنتی است. متخصصین طب سنتی و اسلامی در زمینه تغذیه مناسب برای تقویت سیستم ایمنی بدن عنوان کردهاند که  با استفاده از دمنوش‌ها، میوه‌ها و سبزی‌ها سیستم ایمنی بدن تقویت میشود. مؤثرترین ویتامین‌ها برای تقویت سیستم ایمنی بدنویتامین‌های A ، C ،  Dو E نقشی مؤثر در افزایش مقاومت بدن در برابر انواع بیماری‌ها دارند. مصرف سبزی‌هایی مانند اسفناج، گوجه‌فرنگی، کلم‌بروکلی و شلغم رابه علت فراوانی ویتامین C، در تقویت سیستم ایمنی بدن موثر است. شلغم خام همراه با عسل یا پخته شده خاصیت آنتی‌بیوتیکی دارد، همچنین استفاده از پیاز خام یا پخته شده و سوزاندن آن تأثیری چشمگیر در رفع عفونت‌های بدن دارند. سیر به علت داشتن موادی به نام آلیسین و سولفور خاصیت ضد میکروبی دارد؛ استفاده از این گیاه باکتری استافیلوکوک را از بین برده و به درمان سرماخوردگی و آنفلوانزا کمک می‌کند.پودر زردچوبه خاصیت ضد التهابی و باکتریایی دارد بنابراین مصرف این ادویه به مقابله بدن در برابر انواع میکروب‌ها کمک کرده و سیستم ایمنی بدن را نیز تقویت می‌کند. عسل حاوی ماده‌ای به نام پلی‌فنول است و زنجبیل هم مانند یک آنتی‌بیوتیک طبیعی عمل می‌کند از این رو ترکیب عسل و زنجبیل عفونت‌های دستگاه تنفسی و گوارشی را از بین می‌برد. دمنوش‌هایی مانند آویشن شیرازی، مرزنجوش، پونه‌کوهی، نعناع، جینسینگ، اکیناسه (سرخارگل)، گل پنیرک، ختمی و زوفا، بارهنگ، قدومه شیرازی، اسطوخودوس، بابونه، چای سبز، سفید و کوهی، کاکوتی و عناب از جمله دمنوش‌های مناسب برای تقویت سیستم ایمنی بدن هستند. مصرف غذاهای حاوی پروتئین مانند عدسی، لوبیا، آجیلها و گوشت و تخم مرغ نیز در تقویت سیستم ایمنی بدن موثر شناخته شدهاند.  نکته مهم در تغذیه حفظ

فعالیت جسمانی یا ورزش منظم: یکی از تغییرات در سبک زندگی بواسطه شیوع بیماریهای اپیدمیک، کمتحرکی است که به همراه خود مشکلات دیگری مانند اضافه وزن، فشار خون، بیماریهای قلبیو عروقی به یاد داشته باشید هر چند بهترین تغذیه را داشته باشید، چنانچه فعالیت جسمی منظم (ورزش منظم) نداشته باشید، جذب مواد غذایی شامل درشت مغذیها وریزمغذیها به خوبی انجام نخواهد شد. در سبک زندگی اسلامی توجه و تأکید ویژهای بر فعالیت بدنی مناسب شده است. در اغلب اعصار اسلامی بهویژه در دوران شکوفایی آن، فعالیت بدنی یکی از شاخصههای برجسته انسانی و فرهنگی در میان مسلمانان به شمار میرفته است و تمام مولفههای نظام اجتماعی را در بر داشته است. زیرا فعالیت بدنی در میان غالب مسلمانان، پدیدهای شناخته، رایج و پذیرفته شده بوده است. دین مبین اسلام و پیامبر عظیمالشأن، اهمیت زیادی برای حفظ و ارتقای سلامت انسانها قائل است. تحقیقات در عصر حاضر نیز نشان داده است که ورزشهای سبک و هوازی روزانه مانند پیادهروی، آرام دویدن و نرمش به مدت ۳۰ تا ۴۵ دقیقه، اثر مثبتی بر تقویت سیستم ایمنی بدن داشته است. ثمرات ورزش منظم عبارتند از: تعدیل سیستم هورمونی بدن و ترشح هورمونهاس نشاط آور مانند اندروفن و بتااندروفن، و تعدیل ترشح هورمون کورتیزول به عنوان هورمون استرس زا، جلوگیری از فشار خون، دیابت و تجمع چربی دور قلب که تمام این موارد باعث تقویت سیستم ایمنی بدن خواهد شد.

ب- سلامت روانی
سهم سلامتی روانی از آیات استخراج شده از قرآن کریم، ۹۴ آیه بوده است که در کل میتوان دریافت که مباحث بهداشتی مهمی در بعد روانی از قبیل صبر و شکیبایی در امور، توکل بر خدا، آرامش و اطمینان قلبی، دوری از غم و اندوه و باور اینکه بعد از هر سختی، راحتی خواهد بود در قرآن کریم بیان شده است. در قرآن کریم که چارچوب اصلی سبک زندگی اسلامی در آن مشخص شده است، سلامت روان بر مبنای خدامحوری و توحید است و با راهکارهای ایجاد سلامت روان در دو حوزهی اندیشه و رفتار آدمی، سعادت زندگی او را در دنیا و آخرت تأمین مینماید. همچنین در قرآن ویژگیهای سلامت روان در افقی بالاتر از انسانگرایی و کمالگرایی موجود در علم روانشناسی، ابعاد اعتقادی و رفتاری مانند ایمان، توکل، تقوا، صبر، وفای به عهد، امانتداری، عفو، اغماض و حسن خلق مطرح شده است. در روایات نیز ائمه علیهمالسلام تأکید فراوانی بر سلامت دل دارند. امام باقر علیهالسلام- در وصیتشان به جابر جُعَفی میفرمایند: "بدان که نه هیچ دانشی چون دانش سلامت است و نه هیچ سلامتی چون سلامت دل" .
راهکارهای حفظ سلامت روانی در هنگام گسترش بیماریهای اپیدمیک با آموزههای سبک زندگی اسلامی
یقیناً با توجه به آموزههای شارع مقدس اسلام، برای داشتن روانی آرام، توکل بر خدا و صبر و شکیبایی در برابر فتنهها و بلایا به عنوان راهبرد اساسی برونرفت از سختیها  عنوان شده است، چرا که اعتقاد بر این است با یاد خدا دلها آرام میگیرد و پس از هر سختی، راحتی خواهد بود. تحقیقات متعدد نشان داده است در افراد دیندار، رابطه معنی دار و مثبتی بین اعتقادات مذهبی و سلامت روان در ابعادی مانند خودکنترلی، تعهد و رضایت شغلی، فشار و فرسودگی شغلی، کم شدن خودکشی، کم شدن اضطراب و شکایات اجتماعی و کم شدن اختلال درکارکرد اجتماعی وجود دارد.  بدین معنی که دینداری باعث بهبود وضعیت سلامت روان است.
از طرفی نتایج تحقیقات متعدد بر روی افرادی که در طول بیمارهای اپیدمیک مانند سارس و ابولا قرنطینه شدهاند نشان داده است در بیشتر افراد قرنطینه شده علائم بیماریهای روانی اعم از اختلال عاطفی، افسردگی، استرس، وسواس، کم خوابی، علائم استرس پس از سانحه، پرخاشگری و خستگی هیجانی وجود دارد.
نتیجه اینکه میتوان با صبر و ایمان و توکل بر خدا و توجه ویژه به معنویات به ویژه در ماههای پربرکت رجب، شعبان و رمضان، انجام اقدامات زیر می توان در این دوران به دوری از استرس و اضطراب امیدوار بود.

پرهیز از کارهایی که باعث ایجاد خطر برای خود و دیگران است از جمله حذف ترددهای غیرضرور

کسب اطلاعات و آگاهی درمورد بیماری و ویروس کووید ۱۹ از طریق سایت وزارت بهداشت یا اپلیکیشن AC۱۹  که توسط وزارت بهداشت طراحی شده است

انجام اموری که رفع کسالت میکنند از جمله ارتباط مجازی با خویشاوندان و دوستان

مطالعه کتاب

تماشای فیلم

طراحی و انجام سرگرمیهای نشاط آور در منزل به همراه خانواده

رعایت دقیق نکات بهداشتی برای پیشگیری از ترس سرایت

وسواس فکری در مورد خودبیمارپنداری بدون شناخت و اطلاع کافی

ج- سلامت اجتماعی:
سهم سلامت اجتماعی از کل ۴۷۱ آیه استخراج شده از قرآن کریم، ۱۰۱ آیه است و در کل مباحث بهداشتی مهمی در بعد اجتماعی مانند دادن زکات و صدقه و انفاق، یتیم نوازی، دوری از قمار و ولخرجی و اسراف، پرهیز از کمفروشی، عدالتورزی و نیز عدم تمسخر دیگران در آیات مذکور برای عمل کردن مردم بیان شده است.
از دیدگاه دانشمندان معاصر سلامت اجتماعی عبارت است از ارزیابی و شناخت فرد از چگونگی عملکردش در اجتماع و کیفیت روابطش با افراد دیگر، نزدیکان و گروههای اجتماعی که وی عضوی از آنهاست. طبق این تعریف ابعاد سلامت اجتماعی عبارتند از:

مشارکت اجتماعی: باوری که طبق آن فرد خود را عنصر حیاتی جامعه میداند

انسجام اجتماعی: کیفیت روابط در گروه اجتماعی که به آن تعلق دارد

پذیرش اجتماعی: دیدگاه مطلوب نسبت به دیگران

شکوفایی اجتماعی: اعتقاد به تواناییهای بالقوه اجتماع

انطباق اجتماعی: درک اجتماع بهصورت هوشمند، قابل فهم و قابل پیشبینی

راهکارهای حفظ سلامت اجتماعی در هنگام گسترش بیماریهای اپیدمیک با آموزههای سبک زندگی اسلامی
در آموزههای اسلامی، عناصر، مولفهها و شاخصهایی از جنس سرمایه اجتماعی وجود دارد که در ابعاد اعتقادی، اخلاقی و فقهی متبلور میشود. در واقع، میتوان گفت اگر سبک زندگی در ابعاد مختلف آن مبتنی بر آموزههای اسلامی باشد، به شکلگیری سرمایه اجتماعی و در نهایت سلامت اجتماعی منجر خواهد شد.
همچنین دین اسلام میتواند در تعریف ارزشها، هنجارهای اجتماعی، روحیه گروهی، همکاری، تعاون، گسترش مشارکت افراد جامعه نقش تاثیرگذاری داشته باشد. حال این که اثربخشی دین اسلام در توسعه سلامت اجتماعی و مشارکت گروهی، علاوه بر ماهیت و محتوای آن، تحت تاتیر میزان تدین افراد نیز است. یعنی مذهب و دین، بخش مهمی از هویت افراد جامعه را تشیکل میدهد. لذا دین چه از طریق محتوی و چه از طریق حضور در زندگی افراد جامعه، میتواند حس اعتماد، مشارکت گروهی، روحیه همکاری و تعاون را تقویت کند.
بنابراین میتوان با انجام اقدامات زیر که برخاسته از آموزههای اسلام است، امیدوار به بهبود سلامت اجتماعی در دوران شیوع بیماری کرونا بود.

بصیرت نسبت به موضوعات پیرامون ویروس کرونا و شناخت جایگاه و نقش خود برای تقویت خودکارآمدی

کمکهای مادی و معنوی مسلمین از راه تخصیص خمس و زکات و خیرات به محرومین، نیازمندان، جامعه پزشکی و در کل هر شخص یا نهادی که به نوعی نیاز به کمک در این شرایط دارد

آلوده نکردن محیط اجتماعی چه در فضای حقیقی و چه در فضای مجازی که باعث ضرر و زیان به جامعه می‌شود مانند پرهیز از نشر و گسترش شایعه و اکاذیب که به شدت مخرب هستند.

حفظ سلامت خود و مراقبت از سلامت دیگران از طریق رعایت بهداشت و هر فعل دیگر به منظور حفظ جان مسلمین

داشتن حس نوعدوستی و کمک به دیگران هر فرد در حد توان خود

ایجاد گروههای حمایتی در فضای حقیقی و مجازی برای کمکرسانی به نیازمندان

پرهیز از سودجویی و منفعت طلبی فردی

تقویت روحیه جمعی از طریق امر به معروف و نهی از منکر برای افزایش انسجام و مشارکت اجتماعی به ویژه در مقابل افرادی که آگاهانه یا ناآگاهانه به بدتر شدن اوضاع دامن میزنند.

د- سلامت معنوی:
سلامت معنوی یعنی سلامت در باورها، عقاید، ارزشهای اخلاقی و اعمال مناسکی که الزماً این باورها و التزام به این ارزشها است. سلامت معنوی ارتباط هماهنگ و یکپارچه بین نیروهای داخلی فراهم میکند و با ویژگیهای ثبات در زندگی، صلح، تناسب و هماهنگی، احساس ارتباط نزدیک با خویشتن، خدا، جامعه، و محیط مشخص میشود.
مولفههای مثبت سلامت معنوی بر اساس آموزههای اسلام عبارتند از: توکل و حسن ظن به خدا که خدا بهترین یاری کنندگان است، ایمان و توجه به رضایت الهی، انگیزه و نیت خالص، شکرگزاری، تواضع و فروتنی، صبر، تقوا، عدالت، نماز، ذکر خدا، توبه، تفکر و تعقل، شناخت نفس و اعتقاد درست به زندگی پس از مرگ
مولفههای منفی سلامت معنوی بر اساس آموزههای اسلام عبارتند از : حسد، غرور و تکبر و اشاعه زشتی
راهکارهای حفظ سلامت معنوی در هنگام گسترش بیماریهای اپیدمیک با آموزههای سبک زندگی اسلامی
در گام اول باید دانست که شناخت و التزام عملی به مولفههای مثبت و منفی سلامت معنوی، گامی مهم برای پیشگیری و درمان آسیبهای فردی و اجتماعی و رشد و توسعه اجتماع خواهد بود. سلامت معنوی به عنوان فاکتوری حفاظتی در ارتقای سلامت و پیشگیری از بیماریها محسوب میشود، ضمن آن که میتوان از سلامت معنوی به عنوان راهبردی موفق و کمککننده به زندگی انسان در همه مراحل و حوزههای زندگی، شامل موقعیتهای پر از استرس و بیماریها و حتی مرگ یاد کرد. بنابراین میتوان با انجام اقدامات پیشنهادی زیر که برگرفته از آموزههای دین مقدس اسلام است، امیدوار به بهبود سلامت معنوی جامعه در زمان شیوع ویروس کووید ۱۹ بود:

صبر، ایمان و توکل بر خدا و تضرع و زاری به درگاهش برای دفع شر بلایا، چرا که بهترین یاری رسان است

ذکر خدا در ایام پربرکت ماههای رجب، شعبان و رمضان که به طور خاص ماههای بندگی و عبودیت هستند

کمک به مبتلایان و گرفتاران این بیماری و سایرین با خلوص نیت

تفکر و تعقل نسبت به خطاها و گناهان گذشته و توبه و استغفار جهت جلب رضایت خداوند متعال

توسل به معصومین علیهالسلام و توجه به ادعیه سفارش شده توسط ایشان در هنگام بلایا و فتنهها.

نتیجه:
شیوع ویروس کووید ۱۹ تهدیداتی را برای جامعه بهوجود آورده است، اما میتوان این تهدیدات را به فرصت تبدیل کرد و آموزههای حیات بخش اسلام را در قالب سبک زندگی اسلامی برای افزایش سلامت جامعه بهکار برد. در زمان شیوع بیماریهای اپیدمیک به ویژه دوره کنونی میتوان با توکل به خداوند متعال، صبر، ایمان، کمک به محرومین و نیازمندان و بیماران با خلوص نیت، تدابیر مناسب حکومت اسلامی به ویژه اختصاص خمس و زکات و خیرات مسلمین برای مقابله با بیماری، تغذیه مناسب، ورزش منظم روزانه، پرهیز از سودجویی و منفعت طلبی فردی، پرهیز از گسترش شایعات و اخبار منفی که روحیه سایرین را تضعیف میکند، امر به معروف و نهی از منکر در تعامل افرادی که آگاهانه یا ناآگاهانه به بدتر شدن اوضاع دامن میزنند، مطالعه، عبادت و بندگی خداوند، توسل به معصومین علیهمالسلام و توجه به ادعیه سفارش شده توسط ایشان در هنگام بلایا و فتنهها، و در نهایت دعا برای فرج حضرت ولیعصر ارواحنا له الفداء که بهترین دعاهاست و انشاءالله مشکلات جامعه به واسطه ظهورش رفع خواهد شد و دوران سختی به سر خواهد آمد.