۲۲ محرم الحرام، سالروز درگذشت شیخ طوسی

شیخ ابوجعفر محمدبن حسن بن علی بن حسن طوسی، معروف به شیخ الطائفه، در ماه مبارک رمضان سال ۳۸۵ ه. ق، در طوس، دیده به جهان گشود. وی دوران کودکی و تحصیل مقدمات را در زادگاه خود سپری کرد، تا جایی که احساس کرد تشنگی اش در تحصیل علوم، در آن دیار، سیراب نمی‌گردد. بر این اساس، در سال ۴۰۸ ه. ق، یعنی دو سال بعد از رحلت سیدرضی، در حالی که ۲۳ سال از عمر او می‌گذشت، راهی بغداد شد که در آن زمان از مهم‌ترین مراکز علمی جهان اسلام به شمار می‌رفت.

کد خبر: ۱۲۹۸۵۷۷

تاریخ: ۲۹ مرداد ۱۴۰۱ - ۰۷:۵۳

به گزارش پایگاه خبری دانا امروز ابعاد زندگی پر برکت عالمی را به نظاره می‌نشینیم که بیش از هزار سال از عروج ملکوتی اش می‌گذرد، ولیکن با این حال، همه علما و دانشمندان شیعی، خود را شاگرد او دانسته و از کتاب‌های گرانقدر و ارزشمندش، که هر یک میراث گرانبهایی از فرهنگ اسلام است، بهره برده و می‌برند.

عالم بزرگی که در علوم مختلف اسلامی از قبیل فقه و اصول، حدیث، تفسیر، کلام و رجال، مجتهدی بلندآوازه بوده و در هر کدام از این علوم، تالیفاتی بر جای گذارده است.

از ولادت تا زعامت

در آن زمان، زعامت و ریاست حوزه و رهبری و مرجعیت شیعه، بر عهده فقیه و عالم متقی، شیخ محمدبن نعمان، معروف به شیخ مفید بود. حوزه درس شیخ مفید در آن روزگار چنان پر آوازه بود که شیعیان را از دور و نزدیک به حضور فرا می‌خواند. حوزه درسی شیخ مفید مهم‌ترین حوزه درسی آن روزگار بود، و همه شاگردان او از نخبگان و علمای شیعه بودند. با تمام این اوصاف، شیخ طوسی خود را آماده حضور در کلاس درس استاد دید و در مدت کوتاهی چنان درخشید که نظر همگان را به خویش جلب نمود.

شیخ طوسی در کتاب «فهرست» خویش آورده است: «شیخ مفید قریب دویست جلد تالیف داشته»، سپس بیست جلد آن را نام می‌برد و می‌گوید: «این کتاب‌ها را من نزد وی خواندم و قسمتی را چندبار هنگامی که نزد او می‌خواندند، استماع نمودم.» (۱)

بنابراین مهم‌ترین استاد و مربی و سازنده شخصیت علمی شیخ طوسی، خصوصا در علوم نقلی، شیخ مفید می‌باشد، با آن که بهره وی از وجود استاد بیش از ۵ سال نبوده است، اما او با ذوق سرشار و زحمات طاقت فرسای خود از وی بیشترین استفاده را نمود. (۲)

پس از رحلت شیخ مفید، در ماه رمضان سال ۴۱۳ ق، شیخ طوسی در محضر درس برجسته‌ترین شاگرد شیخ مفید، یعنی سید مرتضی علم الهدی که پس از شیخ مفید، ریاست علمی و زعامت دینی شیعه به وی منتقل شده بود، حاضر گردید.

وی از آن زمان تا سال ۴۳۶ ق، مدت ۲۳ سال، از منبع روشنی بخش و دانش بیکران سید مرتضی، در علومی، چون کلام، تفسیر، لغت و علوم ادبی، فقه، اصول فقه و ... بهره برد.

«شیخ طوسی در «فهرست»، پس از شمارش ۳۸ کتاب بزرگ و مشهور از تالیفات سید مرتضی می‌نویسد: بیشتر این کتاب‌ها را نزد وی خواندم و بقیه را هنگامی که بر او قرائت می‌کردند، استماع نمودم.» (۳)

وی بعد از سید مرتضی تا سال ۴۴۸ ق، حدود دوازده سال، در بغداد، با کمال عظمت به درس و بحث و تالیف پرداخت و در این مدت، ریاست حوزه و زعامت شیعیان بر عهده ایشان بوده است؛ و در این مهم آن قدر محبوب گردید که به «شیخ الطائفه» ملقب گردید.

هجرت به نجف و تاسیس حوزه

در نیمه اول قرن پنجم، طغرل بیک سلجوقی وارد بغداد شد. وی که سنی متعصبی بود، تصمیم گرفت بغداد را اشغال و خاندان آل بویه را منقرض سازد؛ و در این راه از هیچ سخت گیری بر شیعیان، خصوصا بر ساکنان محله کرخ، کوتاهی ننمود. طغرل بیک تا سال ۴۴۹ ق، چندین بار کتاب‌های شیخ طوسی را در ملا عام سوزاند؛ و بنابر آن چه ابن کثیر نقل کرده، دفاتر و کرسی تدریس شیخ را به محله کرخ بردند و سه پرچم سفید که زائران شیعه در راه زیارت نجف با خود حمل می‌کردند، به آن ضمیمه کرده، آن گاه همه را آتش زدند. (۴) این نابه سامانی‌ها و آزار و اذیت شیعه باعث گردید که حوزه و مجامع علمی شیعه در بغداد از هم بپاشد و سایر دانشمندان نیز هر کدام به گوشه‌ای پناه برند، یا در بغداد در حالت عزلت و گم نامی زندگی بگذرانند. (۵) این مساله سبب هجرت شیخ به نجف اشرف گردید.

نجف در آن زمان محله بسیار کوچکی بود که عده‌ای از زوار حرم مطهر علوی در آن جا زندگی می‌کردند. ورود شیخ به نجف، زمینه ساز هجرت شاگردان وی و علمای اسلام به این شهر گردید و حوزه درسی ایشان چونان گذشته برپا گردید، و پایه حوزه علمی عظیمی را در تاریخ شیعه بنا نهاد. وی تا سال ۴۶۰ ق، در نجف، زندگی کرد و آثار علمی گرانبهایی از خود به یادگار گذاشت.

اساتید شیخ طوسی

مهم‌ترین اساتید شیخ طوسی عبارتند از:

۱ - محمدبن محمدبن نعمان مشهور به شیخ مفید

۲ - علی بن الغضائری

۳ - ابن الصلت

۴ - سید مرتضی علم الهدی (۶)

تالیفات شیخ طوسی (۷)

شیخ طوسی در همه رشته‌های علوم دینی، در عصر خویش، آثاری از خود بر جای گذاشته که هر کدام در موضوع خود از بهترین کتب شیعه به شمار می‌روند.

شمار آثار وی ۵۱ مجلد می‌باشد که تحت ۹ عنوان کلی مندرج است. آن عناوین و مهم‌ترین کتب شیخ عبارتند از:

۱ - حدیث و اخبار:
- تهذیب الاحکام (که یکی از کتب اربعه شیعه و شرح کتاب «مقنعه» شیخ مفید می‌باشد).

- الاستبصار فیما اختلف من الاخبار (یکی دیگر از کتب اربعه)

- امالی یا المجالس فی الاخبار (شامل ۴۵ درس و املاء حدیث شیخ طوسی)

۲ - کتب فهرست و رجال:
- الابواب معروف به «رجال شیخ طوسی»

- الفهرست

- اختیار الرجال انتخاب «رجال کشی»

۳ - کتب تفسیر:
- التبیان فی تفسیر القرآن

- المسائل الدمشقیه فی تفسیر القرآن

- المسائل الرجبیه فی تفسیر آیة من القرآن

۴ - کتب فقه:
- النهایة فی مجرد الفقه و الفتوی

- المبسوط فی الفقه

- الجمل و العقود فی العبادات

- الخلاف فی الاحکام

- الایجاز فی الفرائض

- مناسک الحج فی مجرد العمل

- المسائل الحلبیه فی الفقه

- المسائل الجنبلائیه فی الفقه

- المسائل الحائریه فی الفقه

- مساله فی وجوب الجزیه علی الیهود و المنتمین الی الجبابرة

- مساله فی تحریم الفقاع

۵ - کتب اصولی
- العدة فی الاصول

- مساله فی العمل بخبر الواحد و بیان حجیة الاخبار

۶ - کتب کلامی
- تلخیص الشافعی فی الامه

- تمهید الاصول

- الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد

- المفصح فی الامامه

- الغیبه (راجع به غیبت امام زمان (عج))

- ما یعلل و ما لایعلل

۷ - کتب ادعیه
- مصباح المتهجد فی اعمال السنه

- انس الوحید

- هدایه المسترشد و بصیرة المتعبد فی الادعیه و العبادات

۸ - کتب تاریخ و مقتل
۹ - جواب سؤالات مختلف
به دلیل محدودیت صفحات، از نام بردن کلیه آثار ایشان معذوریم.

اشک ملائکه (۸)

محرم سال ۴۶۰ ق، روز‌ها و شب‌های غم آلود، نزدیک شد. روز‌ها در پرده سیاه عزای حسینی با شب‌های خرابه نشینان آل رسول (علیهم السلام) هم نوا شدند. در گوشه‌ای از نجف اشرف، دلی شکسته و قلبی آکنده از تاسف و اندوه، متعلق به پیری وارسته و عارف، آخرین آهنگ‌های حیات را می‌نوازد تا روح خسته و ملول این جسم مطهر و نحیف را در سفری آسمانی و روحانی آزاد کند. شب ۲۲ محرم سال ۴۶۰ ق، فرا رسید. ملائک که در انتظار رؤیت خورشید آسمان عشق و معرفت، سال‌ها چشم به راه بودند، عاقبت در این شب حزن انگیز، روح ملکوتی آقا و مراد شیعیان، شیخ طوسی را، چون نوری آسمانی به میهمانی خدا بردند تا در پرتو عظمت آن نفس پاکیزه، تقربی نصیبشان گردد. آری مردی بزرگ پس از گذراندن ۷۶ سال زندگی پربرکت، با عشق به وصال حق، شتابان به سوی او پرواز کرد.

شیخ را در خانه مسکونی اش در نجف دفن کردند و بنا به وصیت وی، آن جا تبدیل به مسجد شد. این مسجد هم اکنون در مت شمال بقعه علوی، به نام مسجد طوسی معروف است.

روح پرفتوحش قرین رحمت الهی باد.

پی نوشت‌ها

۱ - شیخ طوسی، فهرست، ص ۲۶.

۲ - گامی در جهت شناسایی علمای اسلام، ص ۱۵۶.

۳ - شیخ طوسی، همان، ص ۱۲۶.

۴ - طبقات اعلام الشیعه، ج ۵، ص ۱۶۲ و ۱۶۱.

۵ - هزاره شیخ طوسی، ج ۱، ص ۶۴.

۶ - طبقات اعلام الشیعه، همان، ص ۱۶۱.

۷ - هزاره شیخ طوسی، همان، ص ۷۱ تا ۶۶.

۸ - گلشن ابرار، ج ۱، ص ۸۶.