مسمومیت دارویی چیست و چگونه می توانیم از بروز مسمومیت دارویی پیشگیری کنیم؟

مسمومیت دارویی یکی از متداول‌ترین انواع مسمومیت‌هاست. استفاده بیش از حد مجاز هر دارو یا ماده‌ای می‌تواند باعث این نوع از مسمومیت شود. مسمومیت دارویی شایع‌ترین علت مسمومیت در جهان محسوب می‌شود.

کد خبر: ۱۳۰۸۹۲۷

تاریخ: ۲۴ دی ۱۴۰۱ - ۱۲:۳۳

نگار خلیلی، پایگاه خبری دانا، سرویس سلامت و سبک زندگی؛ گاهی حتی استفاده از دارو‌هایی که به قصد درمان فرد تجویز شده‌اند، در همان دوز مجاز مصرفی ممکن است به دلایلی مانند وجود مشکلات زمینه‌ای در فرد و یا تداخل دارویی با یک داروی مصرفی دیگر، منجر به بروز مشکلات در بدن فرد و مسمومیت دارویی شوند.

سن بیمار، نوع بیماری و همچنین مکانیزم دفع داروو از بدن از نکاتی است که باید در تجویز و مصرف دارو‌ها حتما مورد توجه قرار بگیرند. برای مثال فردی که کلیه‌اش دچار مشکل است، نمی‌تواند دارو‌هایی که از طریق کلیه دفع می‌شوند را مصرف کند و اگر از چنین دارو‌هایی حتی در دوز پایین استفاده کند دچار مسمومیت می‌شود. همین موضوع در مورد مصرف دارو‌هایی که از طریق سیستم گوارش دفع می‌شوند از سوی فردی با مشکلات گوارشی هم صدق می‌کند.

دانستن این نکته هم جالب است که مصرف مداوم دارو‌های به ظاهر بی‌خطری مانند استامینوفن که برخی آن را مانند نقل و نبات می‌خورند، باعث می‌شود به مرور زمان مقدار این ماده در بدن به بیش از حد مجاز برسد و فرد را با علائم مسمومیت دارویی مواجه کند.

اما گروه دیگری از دارو‌ها به محض مصرف و ورود به بدن موجب بروز مسمومیت می‌شوند مثلا اگر راه تزریق دارو براساس استاندارد گفته شده نباشد و دارویی که باید به صورت عضلانی تزریق شود به اشتباه داخل رگ تزریق گردد ممکن است بسیار خطرناک باشد و آسیب‌های جدی به بدن وارد کند، چون میزان دارو از حد معمول بسیار بیشتر است و عوارض خطرناکی به همراه خواهد داشت.

در مورد بعضی از دارو‌ها هم دوز درمانی با دوزی که باعث بروز مسمومیت می‌شوند بسیار به هم نزدیک است و مصرف کمی بیش از حد تجویز شده می‌تواند باعث بروز مسمومیت دارویی شود.

انواع مسمومیت دارویی

مسمومیت سهوی و عمدی دو نهوع شایع مسمومیت دارویی هستند. در مسمومیت سهوی دارو به اشتباه مصرف می‌شود. معمولا کودکان و حتی در برخی موارد بزرگسالان و افراد کهنسال قربانی این نوع از مسمومیت هستند. مثلا فردی به دکتر مراجعه می‌کند و باید یک قرص را در هفته دو یا سه بار مصرف کند، اما به طور اشتباهی روزی سه عدد قرص می‌خورد و بعد از چند روز دچار مسمومیت می‌شود.

در مسمومیت عمدی فرد آگاهانه و عمدی داروی بیش از حد مصرف می‌کند. معمولادارو‌هایی که در منزل نگهداری می‌شوند مثل قرص‌های آرام بخش و اعصاب از جمله دارو‌های مصرفی در این دسته هستند.

علایم و درمان

متاسفانه اکثر دارو‌ها علائم مشخص و اختصاصی برای تشخیص مسمومیت دارویی ندارند. بعضی دارو‌ها مثل آتروپین و امثال آن موجب گشادی مردمک چشم می‌شوند و اگر دارویی از این خانواده مصرف شود با معاینه چشم می‌توان فهمید که داروی مصرفی از چه دسته‌ای بوده است. ولی به غیر از این مورد نمی‌توان دارویی که موجب مسمومیت شده را حدس زد.

گاهی اوقات هم دیده می‌شود که بسیاری از مردم به دلایل مختلف مثلا سردرد یا دندان درد به‌طور مکرر از قرص‌هایی مثل استامینوفن استفاده می‌کنند. باید بدانید که مصرف یک یا دو عدد از این قرص باعث ایجاد مسمومیت نمی‌شود، ولی اثرات چنین دارویی در بدن به صورت تجمعی است یعنی با مصرف مداوم امثال چنین قرص‌هایی اثرات آن در بدن جمع می‌شود و بعد از گذشت مدتی علایم مسمومیت را ایجاد می‌کنند. تنفس‌های تند یا حالت تهوع، سردرد و سرگیجه همگی از نشانه‌های مسمومیت چنین دارو‌هایی هستند. ولی مشکلی که در اینجا وجود دارد این است که این علائم هم ویژگی اختصاصی مسمومیت نیستند و ممکن است با علائم بیماری‌های دیگر اشتباه گرفته شوند.

اما در هرحال اگر متوجه شدید که فردی سهوی و یا از روی عمد مقداری دارو مصرف کرده که ممکن است موجب مسمومیتش شود، باید حتما او را نزد پزشک یا مرکز مسمومان ببرید تا هر چه زودتر شست وشوی معده برای او انجام شود و درمان مناسب صورت بگیرد.

البته اگر شخص به طور اشتباهی دارویی مصرف کرده، درصورتیکه می‌دانید که چه نوع دارویی استفاده کرده و هوشیار است، می‌توانید از مواردی که باعث استفراغ در انسان می‌شود استفاده کنید و اجازه ندهید تا دارو‌ها در بدن جذب شوند. بعضی از دارو‌ها مثل قرص دیازپام جذب بالایی دارند و سریعا جذب بدن می‌شوند یعنی به محض ورود قرص در بدن اثر می‌کند؛ بنابراین در چنین مواردی مخصوصا اگر افراد مصدوم کودکان باشند بلافاصله با اورژانس تماس بگیرید یا خودتان فرد را به مرکز مسمومیت برسانید. در صورت بد حال بودن مریض تماس با اورژانس بسیار ضروری است، چون ممکن است نیاز به مراقبت‌های دیگری باشد.

اگر فرد مسموم حالت خواب آلودگی دارد یا مدت زیادی از مصرف دارویش گذاشته، شست وشوی معده و استفراغ فایده‌ای در این حالت ندارد، یعنی دارو وارد سیستم گردش خون شده بنابراین فرد را سریع به مرکز درمانی ببرید. چنین بیماری به دلیل اینکه هوشیار نیست و دچار منگی می‌شود ممکن است با استفراغ، محتویات معده وارد ریه‌اش شود و دچار خفگی گردد. پس در این موارد به هیچ وجه توصیه نمی‌شود که فرد مصدوم را وادار به استفراغ کنید، چون منجر به انسداد ریه خواهد شد و خطر خفگی به دنبال خواهد داشت.

چگونه از بروز مسمومیت دارویی پیشگیری کنیم؟

باید توجه کرد که مسمومیت‌های دارویی، در کودکان اغلب اتفاقی و در اثر کنجکاوی کودک یا اشتباه والدین رخ می‌دهد.برای پیشگیری از بروز مسمومیت دارویی در کودکان باید به نکات ذیل توجه کرد:

- چنانچه در خانه کودک زیر پنج سال دارید، حتماً دارو‌ها را در کمد‌های بالا، دور از دسترس و مجهز به قفل قرار دهید.

- مراقب باشید تا در هنگام بیماری کودک، دُز تکراری یا دارو بیشتر از میزان تجویزشده به کودک ندهید.

- از قرار دادن دارو در کیف‌دستی پرهیز کنید تا مانع خورده شدن دارو توسط کودکان شوید.

- دارو‌های خود را در مقابل چشم کودکان نخورید، چراکه کودکان از رفتار بزرگسالان تقلید می‌کنند و ممکن است دارو‌ها را به دهان ببرند.

- اگر به کودک خود دارو می‌دهید، به او تفهیم کنید که این دارو است و از کلماتی مثل آبنبات، شکلات یا خوراکی استفاده نکنید.

- داور‌ها را در بسته‌بندی اولیه نگهداری کنید تا در هنگام بروز مسمومیت بتوانید اطلاعات درستی را در مورد داروی مصرفی به پزشک ارائه کنید.

- چنانچه فردی در خانواده در حال درمان ترک اعتیاد است، از دسترسی کودکان به دارو‌های درمان‌کننده اعتیاد پیشگیری کنید.

- مرگ بسیاری از کودکان و حتی بزرگسالان به دلیل نگهداری شربت متادون در یخچال و مخصوصا تعویض بطری دارو با بطری نوشیدنی‌ها و مصرف اتفاقی آن‌ها صورت گرفته است.

در عین حال سایر نکاتی که در مورد پیشگیری از بروز مسمومیت‌های دارویی و در خصوص مواجهه با فرد مسموم توصیه می‌شود، به شرح زیر است:

- بهتر است دارو‌های بیمار افسرده، بیمارانی که تعادل رفتاری ندارند یا افرادی که سابقه اقدام به خودکشی دارند را دور از دسترسشان قرار دهید و مراقبت دقیقی در خصوص میزان داروی مصرفیشان به عمل‌آورید.

- در سالمندان هم مسمومیت دارویی بسیار شایع و البته خطرناک است. تشابه ظاهری شکل داروها، ابتلا به فراموشی، عدم اطلاع از نام داروها، بی‌سوادی یا کم‌سوادی یا خوانا نبودن دستور مصرف دارو ممکن است منجر شود تا سالمندان داروی خود را به‌اشتباه یا به‌طور تکراری مصرف کنند. برای جلوگیری از مسمومیت دارویی در سالمندان باید بر مصرف داروی افراد مسن خانواده نظارت داشته باشید. بهترین روش برای پیشگیری از خوردن دُز تکراری دارو، یادداشت کردن دفعات مصرف دارو است.

در عین حال باید توجه کرد که مصرف مقادیر بالای بسیاری از دارو‌ها در اقدام به خودکشی، ممکن است در ابتدا علامت و نشانه خاصی نداشته باشد، اما وضعیت فرد مسموم به‌طور ناگهانی وخیم شود یا در آینده منجر به صدمات دائمی کبد و کلیه در فرد مسموم شود. در برخورد با فرد مسموم غیر هوشیاری که در کنارش بسته‌های داروی خورده شده وجود دارد، ضمن حفظ خونسردی خود و عدم القاء استفراغ در این فرد، بسته‌های دارویی را همراه بیمار به بیمارستان ببرید.

بنابر اعلام معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی تهران، توجه کنید که ایجاد استفراغ در مسمومیت‌ها تنها باید به توصیه پزشک باشد؛ چراکه این عمل در برخی از مسمومیت‌های دارویی سبب وخامت اوضاع بیمار خواهد شد.

در اغلب مسمومیت‌های اتفاقی یا تعمدی با داروها، برای اطلاع از نحوه انجام اقدامات اولیه هر چه سریع‌تر با شماره تلفن مرکز اطلاع‌رسانی دارو‌ها و سموم ۱۹۰ یا اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.