سقوط اصفهان و پایان صفویه

اول آبان‌ماه ۱۱۰۱ه.ش به دنبال تصرف اصفهان از سوی لشکر محمود افغان، شاه سلطان‌حسین صفوی تسلیم و به این‌ترتیب حکومت صفویه منقرض شد. شاه سلطان‌حسین، پادشاهی ضعیف و بی‌اراده بود و تحت نفوذ اطرافیان و خواجگان دربار روزگار می گذراند. فرجام این شاه، ناخجسته و بحران زا بود و نتوانست از میراث ارزنده صفویه به‌خوبی محافظت کند.

کد خبر: ۱۳۱۷۶۰۶

تاریخ: ۰۱ آبان ۱۴۰۳ - ۰۸:۲۲

به گزارش پایگاه خبری دانا در سال ۱۱۲۰ه.ق شهر قندهار به دست افغان‌های شورشی افتاد و پس از مرگ «میرویس» فرزندش محمود، رهبری افغان‌های غلجایی را بر عهده گرفت. دامنه قدرت شورشیان افغان بیشتر شد و محمود به سال ۱۱۳۱ه.ق، کرمان را تسخیر کرد و رهسپار اصفهان، پایتخت دولت صفویه شد.

شاه سلطان‌حسین (که ظاهرا ترس و نگرانی همه وجودش را فراگرفته و بر قدرت تصمیم‌گیری او نیز تاثیر منفی گذاشته بود) در اقدامی شتابزده نیرویی از دهقانان و مردم غیر‌نظامی، در اصفهان تدارک دید و آنها را به مقابله با محمود فرستاد. این جماعت کم‌تجربه، از افغان‌ها شکست خوردند و اصفهان در معرض سقوط قرار گرفت. هواداران محمود افغان، اصفهان را محاصره کردند و پادشاه زبون و ناتوان صفوی که کار خود را تمام‌شده می دید، با تسلیم در برابر افغان ها جقه شاهی را به محمود افغان اهدا کرد. محمود نیز در سال ۱۱۳۷ه.ق با دسیسه پسرعمویش اشرف افغان سرنگون شد و اشرف در دو نبرد از تهماسب صفوی (پسر شاه سلطان‌حسین) و نادر افشار شکست خورد و به سال ۱۱۴۲ه.ق اصفهان را ترک کرد و در راه قندهار به دست گروهی از افغان ها به قتل رسید.

در نگاهی تحلیلی به حوادث سال‌های پایانی حکومت صفویه، باید گفت مهم‌ترین دلیل شکست این حکومت قدرتمند را باید شخصیت ناتوان، ضعیف و بی‌اراده واپسین شاه این سلسله، سلطان حسین صفوی دانست؛ کسی که توان چندانی برای اداره امور حکومتی و نظامی نداشت و دیگران برای او تصمیم‌سازی می کردند و تحت‌تاثیر بزرگان خاندان قرار داشت. البته بی‌درایتی شاه‌سلیمان نیز در عدم‌انتخاب جانشین، مساله کوچکی نبود؛ اگر او در اقدامی هوشمندانه فرزند بزرگ‌ترش میرزاعباس را به جانشینی انتخاب می کرد، سلسله صفویه گرفتار پادشاه ناتوان، ضعیف و کم اراده ای همچون سلطان حسین نمی‌شد و حیات آن به خطر نمی افتاد.

نکته دیگر در ناتوانی سلسله صفویه و چیرگی بر مشکلات و چالش های آن، ساختار بیمار این خاندان و رقابت میان عناصر قدرتمند و تاثیر‌گذار در نظام حکومتی آن یعنی قزلباشان، درباریان، گرجیان، ارمنی ها و چرکسی ها (به‌ویژه سران قزلباش) بود که در سال‌های منتهی به سقوط صفویه همواره به کارشکنی و رقابت با یکدیگر مشغول بودند و مشکلاتی را برای یکدیگر ایجاد می کردند. این وضعیت زمینه را برای ضعف و آسیب‌پذیری سلطنت فراهم آورد. علت دیگر سقوط امپراتوری گسترده صفوی، غرق‌شدن برخی از شاهان و به تبع آنها درباریان در رفاه طلبی، کام‌جویی، لذت و خوشگذرانی بود. برخی از درباریان آلوده به شرب خمر و دیگر عادت های نادرست شدند و با غوطه ور شدن در لذت های طولانی‌مدت، مردم را فراموش کردند و از توده مردم فاصله گرفتند و بر مشکلات متراکم این خاندان افزودند.

دلیل دیگر سقوط این حکومت را باید در جنگ ها و نبردهای دنباله دار خاندان صفوی با دولت های اطراف (ازبکان، عثمانی، روس ها و...) جست وجو کرد که زمینه ضعف این خاندان و مشکلات اقتصادی ناشی از نبرد و جنگ‌آوری را فراهم و این حکومت را آسیب‌پذیر کرد.