«بچه شاه» را به کنفرانس تهران راه ندادند

در ساعتی که ژوزف استالین بیانیه احترام به استقلال و حاکمیت ملی و تمامیت ارضی ایران را در آذر ۱۳۲۲ در تهران امضاء کرد، شهرهای شمالی ایران در اشغال ارتش سرخ بود، سید جعفر پیشه‌وری نماینده حزب توده در چهاردهمین دوره مجلس شورای ملی به همراه قاضی محمد در آذربایجان و کردستان خودمختاری اعلام کردند و روسای شرکتهای نفتی شوکونی ـ واکیوم و سینکلر از آمریکا و رییس شرکت رویال داچ شل انگلیسی ـ هلندی به تهران آمدند و خواستار امتیاز استخراج و بهره‌برداری از چاههای نفت و گاز جنوب شرقی ایران شدند و در همه آنها، شاه پسر بی‌خبر نگهداشته شد.

کد خبر: ۱۳۱۷۸۶۸

تاریخ: ۰۶ آذر ۱۴۰۳ - ۰۷:۴۸

به گزارش پایگاه خبری دانا، ششم آذر هشتاد و یکمین سالگرد برگزاری نشست سران متفقین در تهران بدون حضور و اطلاع شاه ایران در تهران در سال ۱۳۲۲ است.

شاهِ ایران ۳۶ سال بعد از تقسیم ایران بین انگلیس و روسیه در سال ۱۹۰۷ در سن‌پترزبورگ، در ۲۸ نوامبر ۱۹۴۳ خار و خفیف شد.

ذلتِ خودخواسته

آغامحمد خان قاجار بعد از کشتار شاهان و کارگزاران دو سلسله زندیه و افشاریه بر تخت سلطنت در ایران نشست. به دلیل عقیم بودن، بعد از مرگش  فتحعلی برادرزاده‌اش دومین شاه سلسله قاجار شد.

او با توهم تسلط بر تزارهای روس و کشورگشایی، دو بار به خاک ایران لشکرکشی کرد و بعد از ۲۵ سال جنگ و خونریزی، در هر دو جنگ شکست خورد و بخش وسیعی از سرزمین‌های حاصلخیز ایران در منطقه قفقاز را در قالب دو قرارداد «ترکمنچای» و «گلستان» به روس‌ها باخت و از آن پس، دندان طمع شاهان قاجار برای کشورگشایی کنده شد.

بعد از آن، سیاستمداران امپراتوری روس در دربار محمد، ناصر، مظفر، محمدعلی و احمد فرزندان و نوادگان فتحعلی برای همیشه مقیم شدند و به اسم مباشر، مشاور و مستشار بر نظام حکمرانی شاهان قاجار مسلط شده و برای خود امتیازات و انحصارات خاص و ویژه سیاسی و اقتصادی ایران دست و پا کردند و کاپتولاسیون روسی به راه انداختند.

با تسلط چنین فضایی بر دربار و دیوان قاجار، کارگزاران، درباریان و دیوانیانی متولد شدند که مقهور تمدن غرب و شرق شدند و اکثرا رهسپار روسیه، انگلستان و فرانسه شدند.

آنتوان کتابچی‌خان، میرزا حسین قزینی سپهسالار، ناظم‌الدوله، معین‌الملک و اقبال‌الملک از جمله شخصیت‌های سیاسی و اقتصادی دیوان ایران عصر قاجار بودند که حاضر شدند به قیمت رسیدن به مُلک و مِکنت تن به سرسپردگی قدرت‌های روزگار خود دهند.

از آغا محمد تا احمد شاه- 7 شاه قاجار

زالوی انگلیس

ورود انگلیسی‌ها هم به ایران در دوره شاهان قاجار رقم خورد. درباریان و دیوانیان سلسله قاجار که میل فرنگ رفتن به سرشان افتاده بود، برای رسیدن به این هدف تن به معاملات یک طرفه و خسارت‌بار دادند. تجار انگلیسی در هماهنگی کامل با سیاستمداران فرصت‌طلب و طماع خود، از دربار قاجار درخواست امتیازات ویژه کردند و بعد از آن پای شاهان و دیوانیان قاجار به انگلیس، فرانسه و سایر کشورهای اروپایی باز شد.

امتیازنامه روییتر

اولین تجارت ایران با انگلستان با امتیازنامه روییتر کلید خورد. پاول روییتر با پرداخت رشوه ۲۰ هزار لیره استرلینگ انگلیس امتیاز ساخت راه زمینی، خط آهن، سد، معادن، احداث کانال‌های انتقال آب، تاسیس بانک شاهی، احداث شرکت‌های صنعتی و بهره‌برداری از عواید ناشی از جنگل‌ها و گمرکات ایران را به دست آورد.

وی این مبلغ را در سال ۱۲۵۰ بین میرزا حسین قزوینی ملقب به سپهسالار صدراعظم ناصرالدین شاه، میرزا ملکم‌خان مشهور به ناظم‌الدوله بنیانگذار لژ فراموسونی فراموشخانه، میرزا محسن‌خان تبریزی ملقب به معین‌الملک و میرزا محمد اقبال‌الملک تقسیم کرد و آنان برای در امان ماندن از رسوایی لو رفتن، مجوز پناهندگی همیشگی به انگلستان را از انگلیسی‌ها دریافت کردند.

قرارداد دارسی

۳۷ سال بعد، آنتوان کتابچی خان رییس وقت گمرکات ایران در عصر مظفرالدین شاه در دی ۱۲۷۹ سراغ ویلیام دارسی رفت و با وساطت دراموند ولف وزیرمختار وقت انگلیس در ایران و ادوارد کوت نماینده بارون جولیوس دو روییتر بنیانگذار آژانس خبری رویترز و عاقد امتیازنامه روییتر، قرارداد اکتشاف و بهره‌برداری نفتی امضاء کرد.

ویلیام ناکس دارسی با صرف بیش از ۶۰۰ هزار پوند استرلینگ انگلستان و جستجوی بیش از یک میلیون و ۲۰۰ هزار کیلومتر مربع از حاصل‌خیزترین زمین‌های جنوب ایران در استان‌های کرمانشاه و خوزستان برای اولین بار در تاریخ رگه‌های نفت و گاز ایران را در منطقه خِرسان استان خوزستان شناسایی کرد و با در جریان قرار دادن دربار پادشاهی انگلستان، پای سیاستمداران انگلیس را بیشتر و گسترده‌تر از قبل به ایران باز کرد.

تقسیم ایران

سیاستمداران انگلیس و روسیه بعد از تسلط کامل با خصوصیات و روحیات دربار و دیوان سلسله قاجار و اطلاع کامل از طمع‌ورزی‌ها و ترس‌های آنان در ۸ شهریور ۱۲۸۶ برابر با ۳۱ آگوست ۱۹۰۷ قرارداد سن‌پترزبورگ را بدون اطلاع و حضور مظفرالدین شاه یا کارگزاران ایران به صورت محرمانه امضاء کردند.

آنان در این قرارداد ایران را به دو منطقه شمالی و جنوبی تقسیم و دولت مرکزی ایران را تابع تصمیمات خود کردند و محمدعلی و احمد، شاهان بعدی ایران هم از آنان پیروی کردند.

قرارداد ۱۹۱۹

۱۲ سال بعد قرارداد ۱۹۱۹ در تاریخ ۱۷ مرداد ۱۲۹۸ بین وثوق‌الدوله و سِر پرسی کاکس دیگر تاجر انگلیسی بسته شد.

قرارداد مذکور هم با پرداخت ۱۳۱ هزار لیره استرلینگ انگلیس در دو بخش امضاء شد که هر بخش به صورت جداگانه امضاء شد. قرارداد اول با عنوان «قرارداد نظامی و سیاسی میان ایران و بریتانیا» یک مقدمه و شش ماده داشت و قرارداد دوم هم چهار ماده داشت و خزانه ایران را هدف‌گذاری کرد.

خاندان پهلوی

با سَر آمدم عمر قاجار، سیاستمداران انگلیسی خاندان پهلوی را بر تخت پادشاهی نشاندند. پهلویِ پدر در سال ۱۹۳۳ (۱۳۱۲) قرارداد دارسی را به دلیل سهم پایین ایران از عواید نفت استخراج شده، سوزاند. رفتار او، کار را به تهدید نظامی انگلیس علیه ایران، تهدید به ضبط دارایی‌های ایران و شکایت به دیوان لاهه کشاند.

رضا پهلوی برای جلب رضایت انگلیس، قرارداد جدیدی تنظیم کرد که سهم سالانه ایران از عواید فروش نفت را از ۳۶۰ به ۷۵۰ هزار لیر افزایش داد، اما در عوض مدت قرارداد دارسی که در دهه ۶۰ میلادی پایان می‌یافت را برای ۳۰ سال دیگر یعنی تا دهه ۹۰ میلادی افزایش داد.

ژوزف استالین، فرانکلین روزولت و وینستون چرچیل

ذلت پهلوی

در خلال جنگ جهانی دوم که از ۹ شهریور ۱۳۱۸ تا ۱۱ شهریور ۱۳۲۴ اتفاق افتاد، نیروهای متفقین یا نیروهای هم‌پیمان شامل آمریکا، روسیه، انگلیس و فرانسه، کانادا و چند کشور دیگر که با نیروهای متحدین یا نیروهای محور که شامل آلمان، ایتالیا و ژاپن و چند کشور دیگر در جنگ بودند، تصمیم گرفتند در اواخر پاییز ۱۳۲۲ کنفرانسی سه روزه را به دلایل امنیتی به صورت کاملا مخفیانه و سری برگزار کنند تا تکلیف چند مسئله مهمِ جهان به خصوص تکلیف گردن‌کشی آلمان نازی را یکسره کنند.

ایران که در سال ۱۲۸۶ و دوره سلطنت محمدعلی شاه قاجار در قالب قرارداد ۱۹۰۷ معروف به قرارداد سن پترزبورگ بین روسیه و انگلیس تقسیم شد و دیوانیان و کارگزارانش یکی پس از دیگری مطیع اوامر آنان بودند، در جنگ جهانی دوم نیز پل پیروزیِ متفقین خوانده شد.

آنتونی ایدن، کاردل‌هال و مولوتف وزرای خارجه انگلستان، آمریکا و شوروی اوایل آبان ۱۳۲۲ در مسکو درباره جزییات اجلاس رهبران سه کشور برای ارزیابی از پیروزی‌های قوای متفقین در جبهه‌های جنگ جهانی دوم به توافق رسیدند و مذاکرات برای برگزاری محل کنفرانس آغاز شد.

به دلیل راحت بودن تامین امنیت تهران توسط ارتش سرخ و قوای انگلیس در ایران، ژوزف استالین پیشنهاد داد این کنفرانس در تهران برگزار شود و با موافقت چرچیل و روزولت، پایتخت کشور استعمار زده ایران برای برگزاری کنفرانس سری قدرتهای وقت جهان آماده شد.

حضور محمدرضا شاه در محل استراحت وینستون چرچیل نخست وزیر وقت انگلیس

کنفرانس تهران

چهارم آذر ۱۳۲۲ ژوزف استالین رهبر اتحاد جماهیر شوروی روسیه و پنجم آذر، فرانکلین روزولت و وینستون چرچیل رییس جمهور وقت آمریکا و نخست وزیر انگلیس وارد تهران شدند.

کنفرانس مشترک سه کشور از ۶ تا ۹ آذر به صورت سری و کاملا محرمانه در سفارت روسیه در تهران برگزار شد و اعلامیه مشترک کشورها ۹ آذر منتشر شد و فردای آن روز رهبران هر سه کشور تهران را به مقصد پایتخت های کشورهایشان ترک کردند.

غم‌انگیزترین خاطره تلخ باقی مانده از این کنفرانس برای مردم ایران، بی‌اطلاعی محمدرضا پهلوی، شاه وقت ایران از برگزاری این نشست در کشورش بود. او که در پی اخراج پدرش رضا شاه از ایران در ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ با حمایت انگلستان بر تخت پادشاهی نشست تا لحظه ورود روسای وقت روسیه، آمریکا و انگلیس به ایران کلا از ماجرا بی‌اطلاع بود.

در روز ورود رهبران سه کشور به ایران دفتر علی سهیلی نخست‌وزیر وقت ایران و نه دربار و دفتر سلطنتی محمدرضا شاه، توسط کاردار شوروی روسیه در ایران در جریان حضور روسای سه کشور و برگزاری کنفرانس در کشورِ تحتِ فرمانش قرار گرفت.

این کنفرانس که در دولت دوم سهیلی برگزار شد، از ابتدا تا انتها به صورت محرمانه و بدون درز کوچک‌ترین خبری برگزار شد.

اولین خبر کنفرانس، پس از خروج رهبران متفقین از ایران توسط سهیلی، رییس دولت در نشست مشترک هیات وزیران، نمایندگان مجلس و مقامات لشکری و کشوری در تاریخ ۱۰ آذر ۱۳۲۲ اعلام و در روزنامه اطلاعات منتشر شد.

اعلامیه کنفرانس

اعلامیه پایان کنفرانس تهران یک مقدمه، ۹ فصل و ۶ ضمیمه داشت. از جمله اینکه قرار بود استقلال و تمامیت ارضی ایران به رسمیت شناخته شود و انگلیس و روسیه برای تخلیه خاک ایران در فاصله ۶ ماه بعد از پایان جنگ جهانی دوم وعده داده شد، اما روسای این کشورها هرگز پایبند تعهدات شان نماندند و کشورمان ماند و شیوع بیماریهای واگیردار ناشی از فقدان دارو و تجهیزات پزشکی کافی و خسارتهای سنگین اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی فراوان پس از جنگ.

اصرار دولت انگلیس و روسیه برای گرفتن امتیاز استخراج و بهره‌برداری از چاه‌های نفت و گاز ایران کار را به جایی رساند که سیاستمداران روس اصلا خروج قشون نظامی شان از ایران را منوط به گرفتن امتیاز بهره‌برداری از چاههای نفت و گاز ایران در دریای خزر کردند.

تیغ زنی ایران

در ساعتی که ژوزف استالین بیانیه احترام به استقلال و حاکمیت ملی و تمامیت ارضی ایران را در آذر ۱۳۲۲ در تهران امضاء کرد، شهرهای شمالی ایران در اشغال ارتش سرخ بود یا وقتی اعتبارنامه سید جعفر پیشه‌وری نماینده حزب توده در نخستین روزهای کار چهاردهمین دوره مجلس شورای ملی رد شد، وی و قاضی محمد به‌عنوان رهبران دو حزب دمکرات آذربایجان و کردستان با کمک نظامیان روس در استانهای آذربایجان و کردستان، خودمختاری اعلام کردند.

قوای نظامی روس تا زمان امضای قرارداد تاسیس شرکت مختلط نفت ایران و شوروی در تاریخ ۱۵ فروردین ۱۳۲۵ و تشکیل کابینه ائتلافی با حضور اعضای حزب توده در تهران در تاریخ ۱۰ مرداد ۱۳۲۵ حاضر به ترک ایران نشدند.

آمریکا و انگلیس هم که اعلامیه مذکور را امضاء کردند به راحتی حاضر به خروج از ایران نشدند. هیات‌های اقتصادی و نفتی هر دو کشور سه ماه پس از امضاء اعلامیه تهران در اسفند ۱۳۲۲ به ایران آمدند. روسای شرکتهای نفتی شوکونی ـ واکیوم و سینکلر از آمریکا و رییس شرکت رویال داچ شل انگلیسی ـ هلندی به تهران آمدند و خواهان دریافت امتیاز استخراج و بهره برداری از چاههای نفت و گاز جنوب شرقی کشورمان شدند.

حضور نمایندگان دو کشور و توافقات پشت پرده کاملا محرمانه نگه داشته شد. شدت این محرمانگی به حدی بود که به جز شاه و برخی اطرافیان دولتی‌hش هیچ کس از مذاکرات محمد ساعد مراغه‌ای، نخست‌وزیر وقت ایران با شرکتهای نفتی اطلاع پیدا نکرد.

قوای نظامی انگلیس زمانی شهرهای جنوبی ایران را ترک کردند که سیاستمداران این کشور توانستند طیف گسترده از وکلای مجلس شورای ملی را با دستکاری در نتیجه انتخابات دوره چهاردهم، وارد مجلس کنند.

منابع:

روزشمار تاریخ، جلد دوم، باقر عاقلی، ص ۱۰۲

موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، قرارداد ۱۹۰۷ میلادی

ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ج اول، صص ۱۲۹ و۱۳۰

فصلنامه تاریخ روابط خارجی، نشریه مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امورخارجه، شماره‌های ۷ و ۸، صص ۶۲ و ۶۳