کودک کمال گرا

وقتی بی‌نقص بودن تبدیل به زخم می‌شود!

آیا کودک شما از یک نمرهٔ ۱۹ دلخور می‌شود؟ یا با هر اشتباه کوچکی خودش را سرزنش می‌کند؟ کمال‌گرایی در کودکان مانند شمشیری دو لبه است؛ از یک سو انگیزه‌بخش است و از سوی دیگر می‌تواند تبدیل به منبع اضطراب و ناامیدی شود. اما چرا بعضی کودکان اسیر دام کمال‌گرایی می‌شوند؟ آیا این والدین، مدرسه یا جامعه است که ناخواسته این باور را در آن‌ها تقویت می‌کند؟ در این مقاله، ریشه‌های کمال‌گرایی در کودکان و راه‌های درمان آن را بررسی می‌کنیم.

کد خبر: ۱۳۱۹۷۸۰

تاریخ: ۲۲ مرداد ۱۴۰۴ - ۰۹:۰۹

به گزارش پایگاه خبری دانا، کمال‌گرایی در کودکان می‌تواند تحت تأثیر عوامل مختلفی شکل بگیرد که معمولاً ترکیبی از عوامل ژنتیکی، روانی، خانوادگی و اجتماعی هستند. در ادامه به مهم‌ترین دلایل کمال‌گرا شدن کودکان اشاره می‌کنیم:

۱. الگوبرداری از والدین یا مربیان کمال‌گرا

- کودکان رفتار والدین یا معلمان خود را تقلید می‌کنند. اگر والدین همیشه به دنبال بی‌نقص بودن باشند، کودک نیز این الگو را درونی می‌کند.

- مثلاً اگر پدر یا مادر همیشه بر نمرهٔ ۲۰ تأکید کنند یا خودشان در کارهایشان بیش‌ازحد سخت‌گیر باشند، کودک یاد می‌گیرد که "کامل نبودن = شکست" است.

۲. تأثیر روش‌های تربیتی سختگیرانه

- وقتی والدین تنها در صورت موفقیت‌های بزرگ به کودک توجه می‌کنند (مثلاً فقط برای نمرهٔ عالی تشویق می‌کنند)، کودک احساس می‌کند که عشق و پذیرش والدین مشروط به عملکرد بی‌نقص اوست.

- انتقادهای مکرر و تنبیه برای اشتباهات کوچک نیز می‌تواند کودک را به سمت کمال‌گرایی سوق دهد.

۳. فشارهای اجتماعی و رقابت‌های تحصیلی

- سیستم‌های آموزشی که بر مقایسه و رتبه‌بندی تأکید دارند (مثلاً کنکور یا آزمون‌های مداوم)، کودکان را تحت فشار قرار می‌دهند تا همیشه بهترین باشند.

- فضای رقابتی بین همسالان نیز می‌تواند باعث شود کودک احساس کند که کمتر از دیگران ارزشمند است مگر اینکه کامل باشد.

۴. ترس از شکست و طردشدگی

- بعضی کودکان کمال‌گرا از ترس شکست خوردن یا مورد قضاوت قرار گرفتن، به دنبال بی‌نقص بودن می‌روند.

- این ترس ممکن است ناشی از تجربه‌های گذشته باشد (مثلاً مسخره شدن به خاطر یک اشتباه).

۵. ویژگی‌های شخصیتی ذاتی

- برخی کودکان ذاتاً حساس‌تر، جدی‌تر یا مضطرب‌تر هستند و بیشتر مستعد کمال‌گرایی می‌شوند.

- کودکانی که وسواس فکری-عملی دارند نیز ممکن است کمال‌گرایی شدید را تجربه کنند.

۶. تشویق نادرست به "همیشه بهترین بودن"

- گاهی والدین با گفتن جملاتی مثل "تو می‌توانی همیشه اول باشی!" یا "چرا نمرهٔ ۱۹ گرفتی؟ می‌شد ۲۰ بگیری!" ناخواسته کمال‌گرایی را در کودک تقویت می‌کنند.

چگونه به کودک کمال‌گرا کمک کنیم؟

- اشتباهات را طبیعی جلوه دهید (بگویید: "همه اشتباه می‌کنند، این بخشی از یادگیریه").

- به تلاش او بیشتر از نتیجه اهمیت دهید (مثلاً بگویید: "مهم اینه که سخت تلاش کردی، نه نمره‌ات").

- از مقایسه کردن او با دیگران خودداری کنید.

- الگوی سالمی باشید (خودتان هم گاهی اشتباهاتتان را بپذیرید و با آرامش برخورد کنید).

- فضایی امن برای بیان احساساتش ایجاد کنید تا بداند حتی اگر کامل نباشد، دوست‌داشتنی و ارزشمند است.

اگر کمال‌گرایی کودک شدید باشد و باعث اضطراب یا افت عملکردش شود، مشورت با یک روانشناس کودک می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد.

درمان کمال‌گرایی به ویژه در کودکان، نیازمند تغییر نگرش، اصلاح محیط تربیتی و تقویت عزت نفس است. در ادامه روش‌های مؤثر برای کاهش کمال‌گرایی ناسالم ارائه می‌شود:

۱. تغییر باورهای نادرست دربارهٔ "کامل بودن"

- به کودک بیاموزید که اشتباهات بخشی از یادگیری هستند:

- مثال: _"هر کسی اشتباه می‌کند، حتی بزرگ‌ترها! مهم این است که از آن درس بگیریم."

- تفاوت بین "تلاش سالم" و "کمال‌گرایی افراطی" را توضیح دهید:

- _"نیازی نیست همیشه بهترین باشی، همین که سعی می‌کنی کافی است.

۲. تأکید بر فرآیند به جای نتیجه

- به جای تحسین نتیجه (مثل نمرهٔ ۲۰)، تلاش و پیشرفت او را تشویق کنید:

- مثال: _"من به تو افتخار می‌کنم چون برای این امتحان سخت تلاش کردی، نه فقط به خاطر نمره‌ات."

- از جملاتی مانند _"تو خوب هستی، حتی وقتی کامل نیستی" استفاده کنید.

۳. کاهش فشارهای بیرونی

- از مقایسه کردن کودک با دیگران خودداری کنید (مثلاً نگویید: "چرا مثل خواهرت نیستی؟").

- در محیط خانه و مدرسه، فضایی بدون قضاوت ایجاد کنید تا کودک بداند حتی اگر شکست بخورد، مورد پذیرش است.

- از سیستم‌های آموزشی که فقط بر رتبه و نمره تأکید دارند، فاصله بگیرید (در صورت امکان).

۴. الگوسازی رفتارهای سالم توسط والدین

- والدین نیز باید اشتباهات خود را بپذیرند و با آرامش برخورد کنند (مثلاً اگر کاری را فراموش کردند، بگویند: "اشکالی ندارد، دفعه بعد جبران می‌کنم").

- اجازه دهید کودک ببیند که شما هم گاهی کارها را ناقص انجام می‌دهید (مثلاً یک نقاشی ساده بکشید و بگویید: "شاید خیلی خوب نشده، ولی من از کشیدنش لذت بردم").

۵. تقویت عزت نفس و خودپذیری

- فعالیت‌هایی را تشویق کنید که کودک در آنها لزوماً "بهترین" نیست (مثلاً بازی‌های غیررقابتی).

- به او کمک کنید علایق خود را کشف کند، نه آنچه دیگران از او انتظار دارند.

- جملات تأکیدی مثبت را تمرین کنید (مثلاً: "من دوست‌داشتنی هستم، حتی وقتی کامل نیستم").

۶. مدیریت ترس از شکست

- اگر کودک از اشتباه کردن می‌ترسد، با گفت‌وگو به او اطمینان دهید که شکست بخشی از موفقیت است.

- داستان‌های افراد مشهوری که بارها شکست خورده‌اند اما موفق شده‌اند را برایش تعریف کنید (مثلاً توماس ادیسون).

- بازی‌های گروهی را تشویق کنید تا بپذیرد گاهی باخت نیز طبیعی است.

۷. تکنیک‌های روان‌درمانی (در صورت نیاز)

اگر کمال‌گرایی باعث اضطراب شدید، وسواس یا افت عملکرد شود، روش‌های زیر با کمک روانشناس مفید هستند:

- شناخت‌درمانی رفتاری (CBT): برای تغییر افکار منفی مثل _"اگر کامل نباشم، بی‌ارزشم"_.

- درمان پذیرش و تعهد (ACT): برای افزایش انعطاف‌پذیری روانی و کاهش وابستگی به کمال‌گرایی.

- بازی درمانی (برای کودکان کوچک‌تر): تا از طریق بازی، ترس از اشتباه را کاهش دهند.

۸. تمرین "ناقص‌کاری" عمدی!

- گاهی از کودک بخواهید کاری را عمداً ناقص انجام دهد (مثلاً یک نقاشی نیمه‌کاره رها کند یا تکلیف را بدون بررسی چندباره تحویل دهد).

- این کار به او کمک می‌کند بپذیرد که جهان به آخر نمی‌رسد اگر همه چیز بی‌نقص نباشد.

کمال‌گرایی در کودکان با حمایت عاطفی، کاهش فشارهای کمال‌طلبانه و تقویت خودپذیری بهبود می‌یابد. هدف این نیست که کودک بی‌دقت یا بی‌انگیزه شود، بلکه باید یاد بگیرد "به اندازهٔ کافی خوب" بودن نیز قابل قبول است. اگر مشکل حاد باشد، مشورت با روانشناس کودک ضروری است.