«زنگ ورزش» را «زنگ تفریح» نکنیم؛

نقش آموزش و پرورش در نهادینه‌سازی فرهنگ «ورزش همگانی» در ایران

آموزش و پرورش به عنوان موتور محرک نهادینه‌سازی فرهنگ ورزش همگانی باید زنگ ورزش را از یک زنگ تفریحی و رفع تکلیفی به زنگی برای ساختن سبک زندگی دانش آموزان و آینده‌ای سالم تبدیل کند.

کد خبر: ۱۳۲۰۳۷۷

تاریخ: ۰۷ آبان ۱۴۰۴ - ۱۰:۲۰

به گزارش پایگاه خبری دانا از خبرگزاری مهر، آموزش و پرورش به عنوان یکی از نهادهای کلیدی جامعه، نقش محوری در شکل‌گیری فرهنگ ورزش همگانی ایفا می‌کند. ورزش همگانی به معنای فعالیت‌های بدنی عمومی و غیرحرفه‌ای است که هدف آن ارتقای سلامت، نشاط اجتماعی و پیشگیری از بیماری‌ها است.

در ایران، وزارت آموزش و پرورش از طریق برنامه‌های درسی، فعالیت‌های فوق‌برنامه و زیرساخت‌های ورزشی در مدارس، تلاش می‌کند تا فرهنگ ورزش را از سنین کودکی و نوجوانی نهادینه سازد.

سیدمقداد سادات جامعه شناس ورزش در یادداشتی برای گروه ورزشی خبرگزاری مهر در این مورد نوشته است:

بر اساس مطالعات، عوامل مؤثری مانند بعد آموزشی (با رتبه دوم در میان عوامل توسعه فرهنگ ورزش همگانی) نشان‌دهنده اهمیت سیستم آموزشی در افزایش آگاهی و کارایی ورزش در مدارس است. این نهاد با ادغام ورزش در برنامه‌های تربیتی، نه تنها به توسعه جسمانی دانش‌آموزان کمک می‌کند، بلکه ارزش‌های فرهنگی و دینی مرتبط با تندرستی را ترویج می‌دهد.

چالش‌هایی مانند کمبود امکانات و معلمان متخصص وجود دارد، اما سیاست‌های کلی نظام ورزش کشور تأکید بر هماهنگی بین وزارت آموزش و پرورش و سایر نهادها مانند وزارت ورزش و جوانان دارد تا ورزش همگانی را به یک عادت اجتماعی تبدیل کند.

در ساختار ورزش تربیتی ایران، وزارت آموزش و پرورش مسئولیت توسعه فعالیت‌های ورزشی در پایه‌های تحصیلی را بر عهده دارد و از طریق معاونت تربیت بدنی و سلامت، محتوای درس تربیت بدنی را تهیه و مبانی اخلاقی را با شعار «تحصیل، تهذیب، ورزش» ادغام می‌کند.

فدراسیون ورزش دانش‌آموزی نیز در این راستا به اشاعه اخلاق ورزشی و برگزاری مسابقات کمک می‌کند. تحقیقات نشان می‌دهد که آموزش اصولی در مدارس می‌تواند موانع فرهنگی مانند ناآگاهی والدین را برطرف کرده و به نشاط عمومی جامعه منجر شود. علاوه بر این، دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی نیز در ادامه این مسیر، ورزش را به عنوان بخشی از سبک زندگی دانشجویان ترویج می‌دهند، که این امر به توسعه فرهنگ ورزش همگانی در سطح ملی کمک می‌کند.

برای بسط بیشتر، می‌توان به عوامل کلیدی اشاره کرد که آموزش و پرورش را به عنوان دومین عامل مهم در توسعه فرهنگ ورزش همگانی قرار می‌دهد. این عوامل شامل افزایش کارایی سیستم آموزشی در ورزش مدارس، استفاده از نخبگان به عنوان مدرسان و آموزش قشر جوان و میانسال برای درک ضرورت ورزش در خانواده است.

از منظر جامعه‌شناختی، نهادهای آموزشی رسمی مانند مدارس و دانشگاه‌ها نقش اصلی در اجتماعی‌سازی و شکل‌گیری عادات ورزشی دارند، اما چالش‌هایی مانند عدم اولویت ورزش در برنامه‌های درسی (مانند زنگ ورزش که اغلب مانند زنگ تفریح تلقی می‌شود) و نبود کتاب‌های درسی ورزشی، مانع نهادینه‌سازی می‌شوند.

مدل‌های پیشنهادی برای ارتقای کیفیت ورزش مدارس شامل استراتژی‌هایی مانند برنامه «میدان پویا» است که مدارس را به محیط‌های فعال تبدیل می‌کند و از فضاهای موجود برای ورزش استفاده می‌برد.

(طرح میدان پویا: این طرح توسط آموزش و پرورش برای توسعه ورزش همگانی اجرا می‌شود و شامل استفاده از سالن‌های ورزشی، چمن‌های مصنوعی و کلاس‌های تربیت بدنی است. هدف آن ارتقای سلامت اجتماعی و بهره‌گیری از محیط‌های یادگیری برای فعالیت‌های بدنی است)

آموزش و پرورش (شامل مدارس ابتدایی تا متوسطه) سنگ بنای اصلی ورزش همگانی (Sports for All) است. این نقش از چند طریق ایفا می‌شود:

۱- ایجاد نگرش مثبت و عادت پایدار:

دوران کودکی و نوجوانی، زمان طلایی شکل‌گیری عادات است.

تجربه اول:
برای بسیاری از کودکان، «زنگ ورزش» اولین تجربه سازمان‌یافته از فعالیت بدنی است. اگر این تجربه لذت‌بخش، فراگیر و تشویق‌کننده باشد، نگرش فرد نسبت به ورزش در تمام طول عمر مثبت خواهد بود.

مقابله با تنبلی:
در دنیای امروز که سبک زندگی کم‌تحرک (استفاده از گجت‌ها) رایج است، مدرسه می‌تواند به عنوان یک عامل فعال، ورزش را به بخشی جدایی‌ناپذیر از برنامه هفتگی کودک تبدیل کند.

۲- آموزش سواد حرکتی و دانش بهداشتی:

ورزش همگانی فقط به معنای تحرک نیست؛ بلکه به معنای درک اهمیت آن است.

دانش پایه:
مدارس می‌توانند مفاهیم اساسی مانند اهمیت گرم کردن، سرد کردن، تغذیه مناسب، و خطرات کم‌تحرکی (مانند چاقی و دیابت) را آموزش دهند.

سواد حرکت:
(Physical Literacy) آموزش مهارت‌های بنیادی مانند دویدن صحیح، پریدن، پرتاب کردن و حفظ تعادل، به کودکان اعتماد به نفس می‌دهد تا در بزرگسالی در فعالیت‌های مختلف ورزشی شرکت کنند، حتی اگر ورزشکار حرفه‌ای نباشند.

۳- معرفی رشته‌های متنوع و قابل دسترس:

فرهنگ ورزش همگانی نباید به یک یا دو رشته (مانند فوتبال یا والیبال) محدود شود.

کشف استعداد و علاقه:
مدارس باید دانش‌آموزان را با طیف وسیعی از ورزش‌ها، به‌ویژه ورزش‌هایی که در بزرگسالی به‌راحتی قابل انجام هستند (مانند بدمینتون، تنیس روی میز، دویدن، یوگا، یا ورزش‌های بومی) آشنا کنند. تمرکز بر مشارکت، نه فقط رقابت: هدف اصلی زنگ ورزش باید «مشارکت همگانی» باشد، نه صرفاً «استعدادیابی» برای مسابقات. این امر باعث می‌شود دانش‌آموزانی که توانایی جسمی کمتری دارند، از ورزش زده نشوند.

۴- فراهم‌سازی زیرساخت و الگو:

معلم ورزش:
معلم ورزش به عنوان یک الگوی کلیدی، می‌تواند مشوق اصلی دانش‌آموزان باشد. معلمان آگاه و پرانرژی، تأثیر شگرفی بر دانش‌آموزان دارند.

فضا:
حیاط مدرسه یا سالن ورزشی، اغلب تنها فضای ورزشی در دسترس در بسیاری از محله‌ها است. استفاده بهینه از این فضاها (حتی در قالب المپیادهای ورزشی درون‌مدرسه‌ای) اهمیت بالایی دارد.
اهمیت ورزش در مدارس و تأثیر آن بر عادات ورزشی در بزرگسالی
اهمیت ورزش در مدارس فراتر از چند ساعت فعالیت فیزیکی در هفته است؛ این دوره، مستقیماً عادات بزرگسالی را پیش‌بینی می‌کند.

اهمیت در دوران تحصیل:

۱- سلامت جسمی:
مبارزه با چاقی روزافزون در کودکان و نوجوانان ایرانی و تقویت سیستم اسکلتی - عضلانی.

۲- سلامت روانی:
ورزش یک خروجی حیاتی برای تخلیه انرژی و مدیریت استرس تحصیلی (به‌ویژه در سال‌های منتهی به کنکور) است. پژوهش‌ها تأکید دارند که ورزش مدارس افسردگی را کاهش می‌دهد؛ برای مثال، در دانش‌آموزان کم‌تحرک، نرخ افسردگی بالاتر است، اما برنامه‌های ورزشی مانند بازی‌های گروهی این مشکل را برطرف می‌کند.

۳- رشد اجتماعی:
ورزش‌های گروهی به دانش‌آموزان کار تیمی، انضباط، مدیریت شکست و احترام به قوانین را می‌آموزد.

۴- عزت نفس:
شرکت در ورزش‌های مدرسه مانند فوتبال یا والیبال، عزت نفس را بهبود می‌بخشد و به دانش‌آموزان کمک می‌کند احساس بهتری نسبت به خود داشته باشند.

تأثیر بر بزرگسالی (اثر انتقالی):

تحقیقات نشان می‌دهد افرادی که در کودکی و نوجوانی فعال بوده‌اند، به احتمال بسیار بیشتری در بزرگسالی نیز فعال باقی می‌مانند.

۱- تداعی مثبت:
اگر فردی از زنگ ورزش خاطره خوبی داشته باشد، در بزرگسالی ورزش را یک «تفریح» یا «نیاز» می‌بیند، نه یک «اجبار» یا «کار سخت».

۲- کاهش موانع:
فردی که در مدرسه مهارت‌های اولیه ورزشی را آموخته، در بزرگسالی برای رفتن به باشگاه، پارک برای دویدن یا شرکت در یک بازی دوستانه، موانع روانی و مهارتی کمتری احساس می‌کند.

۳- انتخاب سبک زندگی:
آموزش و پرورش این قدرت را دارد که ورزش را از یک فعالیت «فوق برنامه» به یک بخش «ضروری» از سبک زندگی سالم تبدیل کند.

چالش‌های موجود در ایران
با وجود این پتانسیل عظیم، سیستم آموزشی ایران در این زمینه با چالش‌هایی روبروست:

۱- نگاه حاشیه‌ای:
زنگ ورزش اغلب به عنوان درسی کم‌اهمیت‌تر از دروس اصلی (مانند ریاضی و علوم) تلقی می‌شود.

۲- کنکورمحوری:
در مقاطع بالاتر تحصیلی، ورزش به نفع ساعات مطالعه و کلاس‌های کنکور قربانی می‌شود.

۳- کمبود امکانات:
بسیاری از مدارس، به‌ویژه در مناطق محروم یا مدارس غیرانتفاعی کوچک، فاقد فضای ورزشی استاندارد یا معلمان متخصص هستند.

۴- یکنواختی: تمرکز بر چند رشته محدود و عدم توجه به تفاوت‌های فردی و علایق دانش‌آموزان (به‌ویژه دختران).

بررسی اهمیت ورزش در مدارس و تأثیر آن بر عادات ورزشی در بزرگسالی در ایران:

ورزش در مدارس نه تنها به سلامت جسمانی دانش‌آموزان کمک می‌کند، بلکه بر جنبه‌های روانی، اجتماعی و آموزشی نیز تأثیر مثبت دارد. فعالیت‌های ورزشی مانند دویدن، پریدن و بازی‌های گروهی، استقامت، چابکی و انعطاف‌پذیری را افزایش می‌دهد و به دانش‌آموزان کمک می‌کند تا وظایف روزانه را بدون خستگی انجام دهند.

۱- از منظر آموزشی:
ورزش جریان خون به مغز را بهبود بخشیده، اکسیژن‌رسانی را افزایش می‌دهد و تولید فاکتور رشد BDNF را تحریک می‌کند، که این عوامل یادگیری، حافظه و تمرکز را تقویت می‌کنند.

ورزش در مدارس پایه‌ای برای عادات ورزشی پایدار در بزرگسالی است. تحقیقات نشان می‌دهد که فعالیت‌های منظم در سنین کودکی و نوجوانی، عادت ثانویه‌ای ایجاد می‌کند که در بزرگسالی به پیشگیری از بیماری‌های قلبی، زوال شناختی و اعتیاد کمک می‌کند. همچنین، ورزش اضطراب و افسردگی را کاهش داده، اعتماد به نفس را افزایش می‌دهد و مهارت‌های اجتماعی مانند کار تیمی و رهبری را پرورش می‌دهد.

در ایران، درس تربیت بدنی با ۲ ساعت در هفته برای اکثر پایه‌ها، بخشی از برنامه درسی است، اما مطالعات تأکید می‌کنند که افزایش ساعات و بهبود امکانات ضروری است تا ورزش به عنوان ابزاری برای پیشگیری از مشکلات روانی و جسمی عمل کند.

ورزش در مدارس همچنین به اجتماعی شدن دانش‌آموزان کمک کرده و روابط سالم با همسالان را تقویت می‌کند، که این امر در نهایت به افزایش نشاط اجتماعی و بهره‌وری ملی منجر می‌شود. برای بسط بیشتر، تحقیقات نشان می‌دهد که ورزش مدارس بر رفتار اجتماعی تأثیرگذار است، مانند کاهش پرخاشگری و افزایش همکاری در دانش‌آموزان راهنمایی. همچنین، برنامه‌های ترویجی مانند بازاریابی اجتماعی برای فعالیت بدنی در مدارس ابتدایی، مشارکت را افزایش می‌دهد.

۲- تأثیر بر یادگیری:
دانش‌آموزانی که در فعالیت‌های ورزشی منظم شرکت می‌کنند، نمرات بالاتری در دروس کسب می‌کنند و رفتارهای مطلوب‌تری در کلاس نشان می‌دهند، مانند تمرکز بهتر در کلاس‌های ریاضی پس از زنگ ورزش. دانش‌آموزانی که در مدارس به ورزش عادت می‌کنند، در بزرگسالی تمایل بیشتری به فعالیت‌های بدنی دارند، که این امر کاهش استرس، بهبود کیفیت خواب و افزایش انرژی را به همراه دارد.

در ایران، نهادینه‌سازی فرهنگ ورزش از طریق مدارس می‌تواند موانع اجتماعی مانند کم‌تحرکی را برطرف کند و به توسعه ورزش همگانی در جامعه بزرگسالان منجر شود.
عوامل آموزشی مانند ادغام ورزش در برنامه‌های درسی و نقش معلمان، در شکل‌گیری این عادات کلیدی هستند. پایان‌نامه‌هایی در این زمینه تأکید می‌کنند که حمایت خانواده و محیط مدرسه، ورزش را به ارزش فرهنگی تبدیل کرده و در بزرگسالی به رهبری، موفقیت حرفه‌ای و سلامت روانی کمک می‌کند.

با این حال، چالش‌هایی مانند کمبود فضاهای ورزشی در مدارس ایران، این تأثیر را محدود می‌کند و نیاز به سیاست‌گذاری‌های کلان برای افزایش مشارکت دارد. در نهایت، ورزش مدارس نه تنها یادگیری را بهبود می‌بخشد، بلکه پایه‌ای برای سبک زندگی سالم در بزرگسالی فراهم می‌کند و به توسعه پایدار جامعه کمک می‌نماید.

۳- مدل انتقال زمینه‌ای:
تحقیقاتی نشان می‌دهد که تربیت بدنی در مدارس بر انگیزش فعالیت بدنی در نوجوانی و بزرگسالی تأثیر دارد؛ برای مثال، دانش‌آموزانی که در برنامه‌های ورزشی مدارس شرکت می‌کنند، در بزرگسالی بیشتر به باشگاه‌ها می‌روند یا پیاده‌روی منظم انجام می‌دهند.

۴- تأثیر بر رفتار اجتماعی:
مطالعه‌ای بر روی دانش‌آموزان راهنمایی نشان داد که برنامه‌های ورزشی مدارس رفتار اجتماعی را بهبود می‌بخشد و این عادت در بزرگسالی به روابط بهتر و مشارکت اجتماعی منجر می‌شود.

۵- پیشگیری از بیماری‌ها:
افرادی که در کودکی ورزش منظم داشتند، در بزرگسالی کمتر به بیماری‌های قلبی مبتلا می‌شوند، که این امر در جوامع ایرانی با نرخ کم‌تحرکی بالا، اهمیت دوچندان دارد.

۶- توسعه جامعه‌پذیری:
پژوهش‌ها تأکید دارند که ورزش مدارس پذیرش اجتماعی را افزایش می‌دهد و در بزرگسالی به عادات ورزشی پایدار مانند شرکت در ورزش‌های همگانی تبدیل می‌شود.

جمع‌بندی

آموزش و پرورش موتور محرک نهادینه‌سازی فرهنگ ورزش همگانی است. برای داشتن جامعه‌ای سالم‌تر در آینده، سرمایه‌گذاری بر «زنگ ورزش» در مدارس، نه به عنوان یک زنگ تفریح، بلکه به عنوان یک کلاس آموزشی حیاتی برای زندگی، ضروری است. تغییر نگرش از «رفع تکلیف» به «ساختن سبک زندگی»، کلید موفقیت در این حوزه خواهد بود.